Azərbaycanda 2026-cı il yanvarın 1-dən etibarən tətbiqinə başlanılan (əhali üçün aylıq 1 manat) sabit tarif sistemi, infrastrukturun saxlanılması və xidmət keyfiyyətinin artırılması məqsədi daşısa da, bir sıra mütəxəssislər və istehlakçılar tərəfindən müəyyən nöqsanlar və risklər baxımından tənqid olunur.

Azərqaz-da bu sistemə keçidin əsas nöqsanları və yarada biləcəyi çətinliklər aşağıdakılardır:

Sosial ədalət prinsipləri ilə ziddiyyət

Sabit tarif istehlakın həcmindən asılı olmayaraq hər kəsdən eyni məbləğin tutulmasını nəzərdə tutur.

• Az istehlak edənlərin yükü: Ay ərzində çox az qaz işlədən və ya evdə yaşamayıb (məsələn, bağ evləri, boş mənzillər) simvolik miqdarda qaz istifadə edən vətəndaş üçün 1 manatlıq sabit ödəniş, onun real istehlak xərcinə nisbətdə böyük faiz təşkil edir.
• Bərabərsizlik: Çox böyük həcmdə qaz istifadə edən varlı təbəqə ilə minimal ehtiyaclarını qarşılayan aztəminatlı ailənin eyni sabit məbləği ödəməsi sosial balans baxımından mübahisə doğurur.

“İstifadə etmədiyin xidmətə görə ödəniş” psixologiyası

İstehlakçılar adətən yalnız istifadə etdikləri məhsulun pulunu ödəməyə meyllidirlər.

• Abunə haqqı qavrayışı: Sabit tarif faktiki olaraq bir “abunə haqqı” funksiyasını yerinə yetirir. Qazdan ümumiyyətlə istifadə edilməyən aylarda belə (məsələn, yay aylarında bəzi abonentlər üçün) bu məbləğin tutulması narazılığa səbəb olur.

Effektivliyə təşviqin azalması

Diferensial (pilləli) tariflər insanları qənaət etməyə sövq edir (məsələn, limiti keçməmək üçün).

• Qənaət stimulu: Sabit tarifin ümumi ödəniş içindəki payı artdıqca, insanlar kiçik qənaətlərin onların büdcəsinə ciddi təsir etməyəcəyini düşünə bilərlər. Bu da resursdan səmərəsiz istifadəyə yol aça bilər.

Şəffaflıq və xidmət keyfiyyəti gözləntisi

Dövlət qurumları bu tarifi infrastrukturun yenilənməsi ilə əlaqələndirdiyi üçün:

• Hesabatlılıq: Əgər toplanan bu vəsaitlər müqabilində qaz təchizatında (təzyiq problemləri, kəsintilər) gözəçarpan yaxşılaşma olmazsa, bu, quruma olan ictimai etimadı azalda bilər.

Texniki və inzibati çətinliklər

• Smart kartlar və ödəniş sistemləri: Keçid dövründə smart-kart tipli sayğaclarda bu məbləğin necə çıxılacağı və ya borcun necə yığılacağı ilə bağlı bəzən texniki çaşqınlıqlar yaranır. Xüsusilə balans artırılarkən gözlənilməz tutulmalar abonentlərdə suallar doğurur.
• Bundan başqa, smart kartla işləyən sayğaclar limit bitdikdən sonra qaz təchizatını dayandırmırlar və istifadəçi evdə olmadığı və daha az qaz istifadə etdiyi zaman belə borc yaranır və nəticədə cərimə ödəməli olur. Bununla problem bitmir, yüksək məbləğdə qaz pulu ödəyən istifadəçinin tarifi dəyişdirilir və misal üçün minimaldan, orta tarifə keçirlir, halbuki aylıq qaz sərfiyyatı artmayıb, hətta bəzi hallarda azalıb.
• Sökülən evlərin sayğacları vaxtında demontaj edilmir, artıq bütün borcları ödəyib, evlərini boşaldıb yeni ünvana köçən abunəçilərə “Azəriqaz” tərəfindən borc yazılır.

Nəticə olaraq: Sabit tarif sistemi dünya təcrübəsində (məsələn, Avropa ölkələrində) geniş yayılsa da, Azərbaycan reallığında əsas nöqsan kimi aztəminatlı və az istehlak edən qrupların üzərinə düşən nisbi maliyyə yükünün artması göstərilir.