4 iyun tarixi bəşəriyyət və elm tarixində bir çox maraqlı, fundamental “ilk”lərlə yadda qalıb.

Elm, texnologiya və kosmos

• İlk hava balonu uçuşu (1783): Fransa mühəndisləri Monqolfye qardaşları tarixdə ilk dəfə kətan və kağızdan hazırladıqları, isti hava ilə doldurulmuş hava balonunu ictimaiyyət qarşısında göyə buraxdılar. Bu, insanın idarə olunan uçuş sənətinin ilk rəsmi addımı hesab olunur.
• Kosmosda ilk amerikalı “piyada” (1965): “Gemini 4” missiyası çərçivəsində astronavt Edvard Uayt kosmik gəmidən kənara çıxaraq, açıq kosmosda gəzən ilk amerikalı oldu. O, kosmosun boşluğunda tam 22 dəfə dövr vurdu.

Tibb və sağlamlıq

• İlk uğurlu xərçəng müalicəsi elanı (1953): ABŞ-da “Sloan-Kettering” İnstitutunun alimləri tarixdə ilk dəfə olaraq kimyaterapiya (6-mercaptopurine) vasitəsilə uşaqlarda leykoz (qan xərçəngi) xəstəliyinin müvəqqəti də olsa tam müalicə olunduğunu (remissiya) elan etdilər. Bu, onkoloji müalicədə inqilabi bir ilk idi.

İctimai və siyasi həyat

• Böyük Britaniyada ilk qadın qatar maşinistləri (1979): London metrosunda tarixdə ilk dəfə qadınların maşinist köməkçisi və sürücü kimi fəaliyyət göstərməsinə rəsmi icazə verildi.
• Tarixdə ilk Beynəlxalq Təcavüz Qurbanı olan Günahsız Uşaqlar Günü (1983): BMT Baş Assambleyasının qərarı ilə 4 iyun dünyada ilk dəfə müharibə və münaqişələrdən zərər çəkmiş uşaqların xatirəsinə həsr olunmuş beynəlxalq gün kimi qeyd edilməyə başlandı.

İdman

• İlk “Sakit Okean” üzmə rekordu (1998): Fransız idmançı Benua Lekomt Atlantik okeanını üzərək keçən ilk insan olmaq üçün ABŞ-ın Massaçusets sahillərindən üzməyə başladı (və 73 gündən sonra Fransaya çataraq bu rekordu qırdı).

4 iyun həm də dünyada ilk dəfə səmada insanın idarə etdiyi balonun süzdüyü gündür – yəni aviasiyanın faktiki doğum günüdür.

Azərbaycanın dövlətçilik və müstəqillik tarixi

• İlk müstəqillik müqaviləsi – Batum müqaviləsi (1918): Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) yarandıqdan cəmi bir neçə gün sonra, 4 iyunda Osmanlı dövləti ilə “Sülh və Dostluq müqaviləsi” imzaladı. Bu, gənc respublikanın xarici dövlətlə imzaladığı tarixdə ilk rəsmi müqavilə idi və AXC-nin müstəqilliyinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının əsasını qoydu. Bu müqavilə həm də Qafqaz İslam Ordusunun Bakını azad etməsinə hüquqi zəmin yaratdı.
• Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidmətinin əsasının qoyulması (1918): Məhz Batum müqaviləsinin bəndlərinə əsasən, sərhədlərimizin qorunması məqsədilə ilk hərbi hissələrin formalaşdırılmasına başlandı. Bu gün Azərbaycanda müasir sərhəd mühafizə sisteminin ilk rəsmi addımı hesab olunur.

Mədəniyyət və musiqi

• İlk qadın bəstəkarımızın opera premyerası (1957): Azərbaycanın ilk peşəkar qadın bəstəkarı Şəfiqə Axundovanın musiqi dünyasında böyük əks-səda doğuran “Gəlin qayası” operasının ilk tamaşası məhz bu günlərdə ictimaiyyətə təqdim olunmaq üçün son hazırlıq mərhələsinə qədəm qoymuşdu. Bu əsərlə o, Şərqdə ilk opera yazan qadın bəstəkar kimi tarixə düşdü.

Günün Azərbaycan üçün rəmzi: 4 iyun bizim üçün həm 1918-ci ildə müstəqil diplomatiyamızın ilk rəsmi sənədinin imzalandığı tarixi bir zirvə nöqtəsidir.