Bu gün baş verən hadisələr kinonun bir sənaye kimi formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

Kinetoskopun debütü (1894)

Kino tarixinin ən fundamental hadisələrindən biri məhz bu gün baş verib. Tomas Edisonun icad etdiyi Kinetoskop (Kinetoscope) ilk dəfə Nyu-Yorkda kommersiya məqsədilə nümayiş etdirildi.

Niyə önəmlidir? Bu, fərdi şəkildə izlənən ilk “kino nümayişi” idi. İnsanlar bir qutunun içindəki dəlikdən baxaraq hərəkətli lentləri izləyirdilər. Bu, bugünkü böyük ekranlı kinoteatrların atası sayılır.

Bu gün isə artıq rejissorlar texnologiyanı öz baxış bucaqlarına uyğunlaşdırırlar. Burada maraqlı bir paralellik var:

• Texnologiyanı yaradan rejissorlar: Ceyms Kemeron (“Avatar”) və ya Corc Lukas (“Star Wars”) sadəcə rejissor deyil, həm də ixtiraçıdırlar. Onlar istədikləri kadrı çəkmək üçün mövcud texnologiya yetməyəndə, yeni kamera sistemləri yaradıblar.
• Oskar və siyasi təsir: Mükafatlar çox vaxt təkcə yaradıcılığa deyil, həm də filmin zamanın ruhuna (zeitgeist) nə dərəcədə uyğun gəlməsinə verilir. Məsələn, son illərdə “Parazit” (Parasite) kimi filmlərin uğuru göstərdi ki, artıq dil səddi beynəlxalq mükafatlar üçün maneə deyil.
• Azərbaycan rejissorları: Bizim kinomuzda da texniki məhdudiyyətlərə rəğmən möhtəşəm vizual dil quran Rasim Ocaqov və ya Eldar Quliyev kimi sənətkarlar var. Onlar işıq və kölgə texnikası ilə (texniki tərəf) daxili insan dramatizmini (yaradıcılıq) birləşdirə biliblər.

Kinonun texniki tərəfinin (kamera, montaj) rejissorların yaradıcılıq dünyası ilə tandem yaratması, bir-birini tamamlaması, rejissora yeni “fırça” verir, rejissor isə həmin alətlərlə unudulmaz hekayələr yarada bilərlər, lakin son illərin bir çox filmlərində bir növ “cansızlaşma”, “sünilik” müşahidə olunur. Bunun səbəbi ola bilsin ki, video content menecment, De-aging (Cavanlaşdırma), Deepfake Texnologiyası, Cinelytic ilə uğur proqnozlaşdırılması, Süni intellekt (məsələn, GPT əsaslı modellər) ssenari strukturunun qurulması, OpenAI-nin Sora modeli ilə mətn əsasında real videonun yaradılması imkanlarından düzgün istifadə olunmaması nəticəsində baş verir.

Ola bilsin ki, kinoindustriyası yeni texnoloji alətləri xərcləri azaltmaq və kütlənin tələbatına uyğunlaşdırmaq yolu ilə monetizasiyanı artırmaq məqsədi ilə artıq daha çox sənət əsəri deyil striminq platformalarının alqoritmlərinə uyğun videokontent axını yaratmaq uğrunda çalışır, əsl kino isə incəsənətin bir növüdür, film real hissləri, həyacanı və emosiyaları ötürməklə yanaşı insanlara, xüsusəndə gənc nəslin nümayəndələrinə yüksək mənəvi dəyərləri də aşılamalıdır.

Azərbaycan kinosunda bu gün

Bu gün həm də regionun kino xadimlərinin yubileyləri və yerli filmlərin ilk kütləvi nümayişləri ilə xatırlanır. Xüsusilə keçmiş sovet dövründə bir çox kinostudiyalar yaz mövsümünün gəlişi ilə yeni istehsalat planlarını məhz aprelin ortasında elan edərdilər.

Belə ki, bu gün Azərbaycanın görkəmli teatrşünas alimi, sənətşünaslıq doktoru Məryəm Əlizadənin doğum günüdür. O, təkcə teatr deyil, həm də kino tənqidçiliyi və aktyor sənətinin təhlili sahəsində ən nüfuzlu mütəxəssislərdən biridir. Kinonun “kağız üzərindəki” taleyi — ssenari və dramaturji təhlil məhz belə sənətkarların sayəsində formalaşır.

Yaxın günlərdə Azərbaycan kinosunun “qızıl fondu”nu yaradan simaların doğum günləri sıralanır:

• Rza Təhmasib (20 aprel): “Arşın mal alan” (1945) filminin rejissoru, “Qanun naminə”nin Qaloşu. O, milli kinomuzda həm aktyor, həm də rejissor məktəbinin əsasını qoyanlardandır.
• Nəsibə Zeynalova (20 aprel): “Qaynana”nın Cənnət xalası. Onun yaradıcılığı kinonun texniki imkanlarını aşan bir xalq sevgisinin təzahürüdür.