Tarixin bu günü — 9 iyul, həm Azərbaycanın milli dövlətçilik salnaməsində, həm də dünya arenasında bir çox mühüm, maraqlı və bəzi hallarda ilk dəfə reallaşan hadisələrlə yaddan qalan xüsusi bir təqvimdir.

Bu günün həm yerli, həm də qlobal miqyasda gətirdiyi “ilk”lərin xronoloji ardıcıllığı:

Azərbaycan tarixi

Azərbaycan tarixində bu gün, ilk növbədə, peşəkar diplomatiyamızın təməlinin qoyulduğu gün kimi əlamətdardır:

• 1919-cu il — Azərbaycan diplomatiyasının ilk rəsmi sənədi: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən xarici siyasət idarəsinin fəaliyyətini tanzimləyən ilk rəsmi normativ sənəd — “XİN katibliyi haqqında müvəqqəti təlimat” təsdiq edilib. Məhz bu tarixi sənəd əsas götürülərək, 9 iyul Azərbaycanda Diplomatik Xidmət Orqanları Əməkdaşlarının Peşə Bayramı Günü kimi qeyd olunur.
• 1735-ci il — Gəncənin geri alınması: Səfəvi sərkərdəsi Nadir şah Qacar Yeqevard döyüşündə Osmanlı qüvvələrini məğlub etdikdən sonra Gəncə şəhərini rəsmən geri qaytarıb.

Dünya tarixi

Qlobal miqyasda elm, idman, mədəniyyət və siyasət sahəsində 9 iyulda qeydə alınan ilklər kifayət qədər zəngindir:

Elm, texnika və ədəbiyyat

• 1595-ci il — Planet orbitlərinin ilk elmi izahı: Dahi astronom və riyaziyyatçı İohan Kepler Günəş sistemindəki o dövrə qədər məlum olan 6 planetin orbitləri haqqında ilk riyazi və həndəsi modelini ehtiva edən məşhur “Kainatın sirri” (Mysterium Cosmographicum) əsərini çap etdirib.
• 1893-cü il — İlk uğurlu açıq ürək əməliyyatı: Çikaqoda afroamerikalı cərrah Dr. Daniel Heyl Vilyams tərəfindən tarixdə ilk dəfə olaraq antibiyotik və müasir anesteziya vasitələri olmadan uğurlu açıq ürək əməliyyatı icra edilib və bıçaq xəsarəti almış xəstənin həyatı xilas olunub.

İdman və populyar mədəniyyət

• 1877-ci il — Dünyanın ilk rəsmi tennis turniri: İdman tarixində bənzəri olmayan və bu gün də ən nüfuzlu yarış sayılan məşhur Uimbldon (Wimbledon) tennis turniri ilk dəfə rəsmi olaraq start götürüb.
• 1922-ci il — Üzgüçülükdə tarixi rekord (1 dəqiqə səddi): Sonralar məşhur “Tarzan” filmlərinin ulduzu kimi tanınacaq Conni Veysmuller 100 metr məsafəyə sərbəst üzmədə 58.6 saniyəlik nəticə göstərərək dünya rekordunu qırıb və bu məsafəni 1 dəqiqədən az vaxtda qət edən ilk insan olub.
• 1962-ci il — “Pop Art” cərəyanının rəsmi debütü: Endi Uorholun məşhur “Campbell’s Soup Cans” (Kempbell şorba qutuları) sərgisi Los-Ancelesdə açılıb və vizual sənətdə Pop Art hərəkatının kütləvi başlanğıcı hesab olunub.
• 1981-ci il — Super Mario obrazının ilk debütü: Dünyanın ən məşhur oyun personajlarından biri olan Mario, Nintendo tərəfindən buraxılan “Donkey Kong” oyununda (ilk olaraq “Jumpman” adı ilə) oyun sənayesində ilk dəfə görünüş edib.

Siyasət və dövlətçilik

• 1815-ci il — Fransanın ilk baş naziri: Şarl Moris de Taleyran rəsmən Fransanın tarixdəki ilk baş naziri təyin edilib.
• 1816-cı il — Argentinanın müstəqilliyi: Tukuman Konqresi rəsmi bəyannamə qəbul edərək Argentinanın İspaniya imperiyasından tam müstəqilliyini elan edib.
• 1868-ci il — ABŞ-da hüquqi bərabərlik: ABŞ Konstitusiyasına məşhur 14-cü düzəliş ratifikasiya edilib. Bu düzəliş ölkədə doğulan və ya vətəndaşlıq alan hər kəsə (keçmiş qullar da daxil olmaqla) tam hüquqi bərabərlik və qanun qarşısında müdafiə zəmanəti verən ilk fundamental addım olub.
• 1958-ci il — Qeydə alınmış ən böyük sunami dalğası: Alyaskanın Lituyya körfəzində baş verən zəlzələ nəticəsində tarixin qeydə alınmış ən hündür dalğası (təxminən 524 metr) yaranıb.

Tarixdən qısa bir qeyd: 9 iyul həm də şərq poeziyasının və maarifçiliyinin unudulmaz siması, görkəmli Azərbaycan şairi Seyid Əzim Şirvaninin (1835) doğum günüdür.