22 may tarixinə nəzər salsaq, bəşəriyyət, elm, idman və mədəniyyət tarixində bir çox mühüm “ilk”lərin məhz bu gündə yaşandığını görərik.

Elm, texnologiya və biznes

• İlk genişmiqyaslı kiberhücum sınağı (1988): Robert Morris adlı tələbə tərəfindən yazılan və tarixdə “Morris Soxulcanı” (Morris Worm) olaraq bilinən ilk kompüter soxulcanı interneti iflic etdi. Bu hadisə şəbəkə təhlükəsizliyinin qorunması üçün ilk rəsmi qurumların (məsələn, CERT) yaradılmasına təkan verdi.
• İlk Ethernet şəbəkəsi təqdimatı (1973): Robert Metkalf “Xerox Palo Alto” tədqiqat mərkəzində lokal kompüter şəbəkələrinin əsasını qoyan “Ethernet” sisteminin konsepsiyasını ilk dəfə rəsmi olaraq təsvir etdi. Bu, müasir internet və şəbəkə texnologiyalarının təməl daşlarından biridir.

Beynəlxalq münasibətlər və idarəçilik

• Yəmənin birləşməsi (1990): Şimali Yəmən (Yəmən Ərəb Respublikası) və Cənubi Yəmən (Yəmən Demokratik Xalq Respublikası) tarixdə ilk dəfə vahid bir dövlət – Yəmən Respublikası adı altında birləşdiyini elan etdi.
• BMT-nin Bioloji Müxtəliflik Konvensiyası (1992): Nayrobidə keçirilən konfransda Bioloji Müxtəliflik haqqında Konvensiyanın mətni qəbul edildi. Məhz bu səbəbdən 22 may bütün dünyada Beynəlxalq Bioloji Müxtəliflik Günü kimi qeyd olunur.

İdman və mədəniyyət

• İlk rəsmi tennis turniri (1877): İngiltərədə əfsanəvi “Wimbledon” turnirinin təməli qoyuldu. Bu, tennis idman növü üzrə keçirilən tarixdəki ilk rəsmi çempionat hesab olunur.
• Böyük Britaniyada ilk Sürət Həddi Qanunu (1896): Nəqliyyatın inkişafı ilə əlaqədar olaraq dünyada ilk dəfə olaraq avtomobillər üçün yaşayış məntəqələrində sürət həddi rəsmi şəkildə məhdudlaşdırıldı (saatda təxminən 32 km/s).
• “Qara Kvadrat” əsərinin ilk nümayiş ideyası (1915): Kazimir Maleviç özünün məşhur “Suprematizm” cərəyanının əsasını qoyan və incəsənətdə inqilab edən həndəsi rəsm əsərlərini ilk dəfə geniş auditoriyaya təqdim etmək üçün hazırlıqlara başladı.

Günün rəmzi faktı: Bu gün həm də böyük alman bəstəkarı Riçard Vaqnerin (1813) və dahi detektiv Şerlok Holmsun obrazını dünyaya bəxş edən yazıçı Artur Konan Doylun (1859) doğum günüdür. Onların hər ikisi öz sahələrində tamamilə yeni janrların və yanaşmaların “ilk” yaradıcıları hesab olunurlar.

Azərbaycan tarixində

• İlk Azərbaycan operettasının xaricdə ilk nümayişi (1916): Üzeyir Hacıbəylinin böyük şöhrət qazanmış “Arşın mal alan” operettası ilk dəfə Tiflisdə, Gürcüstan zadəganlarının teatrında gürcü dilində tamaşaya qoyuldu. Bu, milli musiqili komediyamızın beynəlxalq müstəvidə fərqli bir dildə ilk uğurlu addımlarından biri idi.
• Azərbaycan kinosunun ilk böyük səslənişi (1923): Azərbaycan Foto-Kino İdarəsi (indiki “Azərbaycanfilm”) nəzdində ilk peşəkar kino emalatxanası fəaliyyətə başladı. Bu addım respublikada kino sənayesinin rəsmi və mütəşəkkil şəkildə qurulmasının təməlini qoydu.

İqtisadiyyat və infrastruktur

• Bakı neftinin tarixində texnoloji yenilik (1879): Bakının Balaxanı neft mədənlərində quyuların qazılması və neftin nəqli üçün ilk dəfə buxar mühərrikli mərkəzləşdirilmiş sistemin tətbiqinə dair rəsmi layihə təsdiqləndi. Bu, əllə qazma və quyulardan vedrə ilə neftçıxarma dövrünün bitməsinə doğru atılan ilk böyük texnoloji addım idi.

Günün tarixi rəmzi

• Xalq Şairi Səməd Vurğunun anım günü (1956): Azərbaycan poeziyasında tamamilə yeni bir məktəb yaratmış, ilk “Azərbaycanın Xalq Şairi” fəxri adına layiq görülmüş dahi şair Səməd Vurğun məhz 22 may tarixində vəfat etmişdir. Onun yaradıcılığı milli poeziyanın və dramaturgiyanın müasir formalaşmasında ilk və ən güclü təməllərdən biri hesab olunur.