2026-cı ilin may ayı etibarilə texnologiya dünyası artıq laboratoriya sınaqlarından çıxaraq gündəlik həyatımıza və qlobal sənayeyə birbaşa inteqrasiya edən kəskin yeniliklərlə çalxalanır.

“Agentic AI” və Fiziki Süni İntellekt

Süni intellekt artıq sadəcə suallara cavab verən və ya mətn yazan çat-bot mərhələsini geridə qoyub.

• Avtonom AI işçiləri (Agentic AI): Şirkətlər artıq müstəqil şəkildə qərar qəbul edə bilən, verilən tapşırığı (məsələn, “bazar araşdırması et və hesabatı tərəfdaşlara göndər”) insan müdaxiləsi olmadan, mərhələli şəkildə icra edən süni intellekt agentlərini kütləvi şəkildə istehsalata tətbiq edir.
• Fiziki AI və robototexnika: Süni intellekt ekranlardan çıxaraq fiziki dünyaya köçür. İstehsalat nəhəngləri (məsələn, BMW və Amazon) fabriklərdə və anbarlarda koordinasiyanı tamamilə süni intellektlə idarə olunan avtonom robot parklarına (DeepFleet kimi sistemlər) həvalə ediblər. NVIDIA-nın Blackwell arxitekturası üzərində qurduğu yeni çiplər robotların buluda qoşulmadan, lokal olaraq anında qərar verməsini təmin edir.

“Cloud 3.0” və infrastruktur dəyişikliyi

Süni intellekt modellərinin istifadəsi (inference) sürətlə artdığı üçün ənənəvi bulud sistemləri xərcləri qarşılaya bilmir.

• Hibrid və suveren buludlar: Təşkilatlar məlumatların təhlükəsizliyini qorumaq üçün hibrid modellərə keçir. Həmçinin, çiplərin həddindən artıq qızmasının qarşısını almaq üçün silikon lövhələrin birbaşa daxilinə mikroskopik maye kanalları yerləşdirən Mikrofluidik Soyutma (Microfluidic cooling) texnologiyası bu ay data mərkəzlərində tətbiq olunmağa başlayıb.

Enerji və Batareya İnqilabı: Natrium-İon (Sodium-ion)

Uzun müddətdir hökmranlıq edən Litium-ion batareyalarına nəhayət ki, ciddi rəqib gəldi. Kommersiya məqsədli Natrium-ion batareyalarının kütləvi istehsalı və tətbiqi sürətlənib. Bu batareyalar:

• −40∘C ilə 70∘C arasında problemsiz işləyir.
• 8 000 – 10 000 dövriyyəlik (cycle) uzunömürlülüyə malikdir.
• Ən əsası, istehsal xərcləri litium batareyalarından təxminən iki dəfə ucuzdur, bu da yaxın gələcəkdə elektromobillərin və böyük enerji saxlama stansiyalarının qiymətini kəskin aşağı salacaq.

Biotexnologiya və “Gen Dirilməsi”

Gen mühəndisliyi sahəsində bu il etik və elmi sərhədlər yenidən cızılır. Colossal Biosciences kimi biotexnologiya şirkətləri, nəsli kəsilmiş qədim heyvanların (məsələn, mamontların və ya canavar növlərinin) DNT elementlərini müasir heyvanların genomuna köçürərək “gen dirilməsi” (Gene Resurrection) layihələrində ilk uğurlu laboratoriya nəticələrini elan ediblər.

Kommersiya kosmos stansiyaları

Beynəlxalq Kosmos Stansiyasının (ISS) istismar müddətinin bitməsinə az qalmış, özəl kosmik stansiyaların dövrü başlayır. Bu ay üçün (May 2026) SpaceX Falcon 9 raketi ilə orbitə buraxılması planlaşdırılan Vast Space şirkətinin Haven-1 stansiyası, tarixdə ilk tam kommersiya təyinatlı kosmik yaşayış sahəsi olacaq. Burada pullu müştərilər mikromüddətsizlik şəraitində elmi tədqiqatlar və tibbi sınaqlar apara biləcəklər.

Rəqəmsal Doğruluq Böhranı: Bu qədər sürətli inkişaf fonunda internetdə real insanı süni intellekt avatarlarından fərqləndirmək demək olar ki, qeyri-mümkün hala gəlib. Bu səbəbdən cari ayın ən çox müzakirə olunan digər yeniliyi rəqəmsal şəxsiyyəti təsdiq edən “Personhood Credentials” (İnsanlıq Sertifikatları) və kibertəhlükələri baş vermədən öncə aşkarlayan preemptiv (qabaqlayıcı) təhlükəsizlik sistemləridir.

Azərbaycanın texnologiya ekosistemi qlobal trendlərlə ayaqlaşaraq rəqəmsallaşma, biometrika və maliyyə texnologiyaları (FinTech) sahəsində çox mühüm regional ilklərə imza atır. Ölkəmizdə tətbiq olunan və rəsmi strateji hədəfə çevrilən ən son texnoloji yeniliklər bunlardır:

Azərbaycanda texnoyeniliklər

Azərbaycan ictimai nəqliyyat sistemində rəqəmsal transformasiyanın ən böyük addımlarından biri atılıb:

• “SİMA Pay” ilə üzlə ödəniş: Azərbaycan Dəmir Yolları (ADY) və “AzInTelecom” birgə layihəsi çərçivəsində, ölkənin ictimai nəqliyyat sektorunda ilk dəfə olaraq rəsmi şəkildə üzün tanınması (face recognition) ilə ödəniş sistemi istifadəyə verilib.
• Harada tətbiq olunur? İlkin mərhələdə sərnişinlər Bakı Dəmir Yolu Vağzalı, Sumqayıt Vağzalı və “Koroğlu” dayanacağındakı turniketlərdən heç bir fiziki karta və ya cihaza ehtiyac duymadan, sadəcə turniketə baxaraq keçə bilirlər. Bu sistem “ADY Mobile” tətbiqinə inteqrasiya olunmuş “SİMA Pay” rəqəmsal ekosistemi üzərindən fəaliyyət göstərir və növbəti mərhələdə bütün Abşeron dairəvi xəttini əhatə edəcək.

Milli FinTech və sürətli ödənişlər: “AniPay” Genişlənir

Azərbaycan Mərkəzi Bankının rəhbərliyi altında rəqəmsal maliyyə sisteminin ana xəttini təşkil edən “AniPay” (Anında Ödənişlər Sistemi) tamamilə yeni mərhələyə keçib.

• Müştərilər və biznes subyektləri üçün bank hesabları arasında 24/7/365 rejimində və saniyələr daxilində vəsait köçürmələri artıq tam optimallaşdırılıb. Fərdi sahibkarlar və kiçik bizneslər üçün QR kodla sürətli ödəniş texnologiyası və unikal identifikatorlarla (mobil nömrə, FİN kod) ödəniş infrastrukturu ənənəvi bank köçürmələrini demək olar ki, sıradan çıxarır.

Rəqəmsal İqtisadiyyat Strategiyası və “Yeni Nəsil Texnologiyalar Mərkəzi”

Hökumət tərəfindən rəsmən təsdiqlənən “Rəqəmsal İqtisadiyyatın İnkişafına dair 2026–2029-cu illər üçün Strategiya” çərçivəsində ölkədə yüksək səviyyəli bir mərkəz qurulur:

• “Öyrən və transformasiya et” modeli: Azərbaycanda “Yeni Nəsil Texnologiyalar Mərkəzi” təsis edilir. Sinqapur və Türkiyənin qabaqcıl rəqəmsal bacarıqlar mərkəzlərinin (MEXT) təcrübəsinə əsaslanan bu layihə regional bizneslərin süni intellekt, böyük data (Big Data) və bulud texnologiyalarına keçidini sürətləndirəcək. Məqsəd yerli istehsalatda işçi məhsuldarlığını kəskin şəkildə (15-30%) artırmaqdır.

Qarabağda “Ağıllı şəhər” və ilk dəfə “ikitərəfli sayğaclar”

İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası tamamilə “Ağıllı kənd” və “Ağıllı şəhər” (Smart City) konsepsiyaları üzərində aparılır:

• Yaşıl infrastruktur və innovativ sayğaclar: Regionda alternativ enerji resurslarının rəqəmsal şəbəkəyə inteqrasiyası çərçivəsində, Azərbaycanda ilk dəfə olaraq ikitərəfli ağıllı sayğacların tətbiqinə başlanılıb. Bu texnologiya fərdi yaşayış evlərinin və ya müəssisələrin günəş panelləri vasitəsilə istehsal etdiyi artıq enerjini birbaşa ümumi şəbəkəyə geri satmasına imkan tanıyır.

Rəqəmsal sənədləşmədə kağızsız dövr

Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması çərçivəsində daxili qatarlara və bir çox dövlət qurumlarına qeydiyyat zamanı şəxsiyyət vəsiqəsinin fiziki formada təqdim edilməsi tələbi aradan qaldırılıb. Vətəndaşlar artıq “My.gov.az” portalı üzərindən şəxsiyyəti təsdiq edən məlumatları dinamik QR kod vasitəsilə təqdim edirlər ki, bu da tam təhlükəsiz və rəqəmsal identifikasiyanı təmin edir.