Azərbaycan Dəmir Yollarında (ADY) və qlobal dəmiryol sistemlərində biometrik üztanıma texnologiyası (Face ID / Facial Recognition) həm təhlükəsizlik, həm də sərnişin məmnuniyyəti baxımından ən sürətlə tətbiq olunan innovasiyalardan biridir.

Dəmiryolu nəqliyyatında üztanıma sistemlərinin tətbiqi əsasən iki böyük istiqamətdə həyata keçirilir: Sərnişin xidmətləri (Rəqəmsal gediş) və Təhlükəsizlik/Nəzarət.

Sərnişin xidmətlərində üztanıma: “Biometrik bilet” (Face Pay)

Bu sistem sərnişinlərin stansiyalarda vaxt itkisini minimuma endirmək və kağız/mobil bilet asılılığını aradan qaldırmaq üçün nəzərdə tutulub.

• Sistem necə işləyir?Sərnişin dəmiryolunun rəsmi mobil tətbiqi vasitəsilə qeydiyyatdan keçərək şəxsiyyət vəsiqəsini və öz “selfie” şəklini sistemə yükləyir, həmçinin bank kartını hesaba bağlayır. Stansiyaya daxil olduqda turniketdəki xüsusi biometrik kameralar sərnişinin üzünü anlıq olaraq skan edir, məlumat bazasındakı şablonla uyğunlaşdırır, turniketi açır və bilet haqqını balansdan avtomatik çıxır.
• Üstünlükləri:
  • Sürət və rahatlıq: Növbələrin qarşısı alınır. Sərnişinin əli dolu olduqda belə, sadəcə kameraya baxmaqla qatara keçə bilir.
  • Təmassız keçid: Xüsusilə gigiyena və rəqəmsallaşma baxımından tam təmassız mühit yaradır.

Təhlükəsizlik və monitorinq sistemləri

Dəmiryolu stansiyaları və qatarlar insanların sıx toplandığı strateji obyektlər olduğu üçün üztanıma burada kiber-fiziki təhlükəsizliyin əsas sütununa çevrilir.

• Axtarışda olan şəxslərin təyini: Stansiya daxilindəki və girişlərdəki smart kameralar real vaxt rejimində (“on-the-fly”) insan axınını skan edir. Hüquq-mühafizə orqanlarının məlumat bazası ilə inteqrasiya olunmuş bu sistemlər, axtarışda olan və ya şübhəli şəxsləri saniyələr içində müəyyən edərək təhlükəsizlik xidmətinə siqnal ötürür.
• İtkin düşmüş şəxslərin tapılması: Vağzallarda azan uşaqların və ya yaşlıların kameralar vasitəsilə qısa müddətdə tapılması təmin edilir.
• İnsidentlərin qarşısının alınması: Platformaya çox yaxınlaşan və ya icazəsiz zonaya (məsələn, relslərin üzərinə) keçməyə çalışan şəxslərin üz və hərəkət analitikası vasitəsilə təhlükə tərəziyə qoyulur və qəzaların qarşısı alınır.

Azərbaycanda mövcud vəziyyət və perspektivlər

Azərbaycan Dəmir Yolları (ADY) son illərdə rəqəmsallaşma sahəsində böyük sıçrayış edib. Ölkədə üztanıma texnologiyasının dəmiryolunda tətbiqi istiqamətində addımlar atılmaqdadır:

1. İnfrastrukturun hazırlığı: Bakı Dəmir Yolu Vağzalı və Abşeron dairəvi dəmir yolu xəttinin stansiyaları, eləcə də regionlara (Gəncə, Qəbələ, Ağdam və s.) gedən sürət qatarlarının infrastrukturu müasir analitik kameralarla təchiz olunub.
2. Rəqəmsal giriş: Hazırda ölkədə digital.login və “MyGov” üzərindən biometrik identifikasiya geniş yayılıb. ADY-nin bilet satışı sisteminin tam rəqəmsallaşması (mobil tətbiq, elektron biletlər, turniketlərdə QR-kod və bank kartları ilə ödəniş) növbəti mərhələdə sərnişin daşımalarında “Face Pay” (üzlə ödəniş) sisteminə keçid üçün tam hazır baza rolunu oynayır.
3. Təhlükəsizlik inteqrasiyası: Stansiyalarda təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsədilə intellektual video-nəzarət sistemlərindən və xüsusi analitik proqram təminatlarından aktiv şəkildə istifadə olunur.

Əsas çətinliklər və həlli yolları

Bu texnologiyanın tammiqyaslı tətbiqində dünyada iki əsas məsələ müzakirə olunur:

• Fərdi məlumatların məxfiliyi: Sərnişinlərin biometrik məlumatlarının qorunması. Bu məqsədlə məlumatlar fotoşəkil kimi deyil, xüsusi şifrələnmiş riyazi kodlar (vektorlar) şəklində saxlanılır və kiber-hücumlardan qorunur.
• Yüksək sərnişin axını: Pik saatlarda kameraların səhv etmədən, eyni anda yüzlərlə insanı tanıya bilməsi üçün güclü Edge AI (Ucqar Süni İntellekt) prosessorlarından istifadə edilir.