Bu həftə dünyanın müxtəlif ölkələrində seysmik aktivliyin artması müşahidə olunur. Sosial şəbəkələrdə zəlzələlərin ən çox yaz aylarına və gecə saatlarına təsadüf etdiyini, zəlzələ nəticəsində şəhərlərin yerin altına gedəcəyi haqda miflər yayılır. Bu miflərin nə dərəcədə həqiqətə uyğun olduğunu araşdırdıq və artıq nəticələri geniş oxuyucu auditoriyası ilə paylaşırıq.

Təkcə bu gün Myanma ilə yanaşı, İranın cənubunda, Ermənistanda, Türkiyə ilə Suriya sərhədində zəlzələlər baş verib. Qeyd edilən zəlzələlərin əksəriyyəti təhlükəsiz 3-3,5 balldan daha güclü olub.

Azərbaycanda isə ilin əvvəlindən ayda 5-10 zəlzələ qeydə alınır və artıq alimlərin dəfələrlə bəyan etdiyi kimi, bu zəlzələlər daha güclü və dağıdıcı zəlzələlərin qarşısını alacaq profilaktik funksiya daşıyırlar.

Miflərə gəldikdə isə,müxtəlif yerli və xarici alimlərin ayrı-ayrı vaxtlarda verdikləri açıqlamalara əsasən aşağıdakıları qeyd edə bilərik.

Mif 1 – Zəlzələlər yazda daha çox baş verir

Xeyr, bu sübut edilmiş bir fenomen deyil. Bunu təsdiqləyən heç bir statistik sübut yoxdur.

Mif 2 – Güclü zəlzələlər gecə və ya səhər tezdən baş verir

Təbiətin işini bilmək olmaz, zəlzələ istənilən vaxt baş verə bilər, sadəcə insanlar gecələr gündüz olduğu kimi aktiv olmadığı üçün zəlzələlər gecə daha yaxşı hiss olunur.

Mif 3 – Zəif zəlzələlər dağıdıcı zəlzələlərdən xilas edə bilər

Alimlər bildirir ki, seysmik sakitlik kimi bir anlayış var – bu, müəyyən bir ərazidə zəlzələlərin uzun müddət baş verməməsidir. Bu fenomen seysmik enerjinin yığılmasını – daha güclü zəlzələlərə “hazırlığın” olduğunu göstərə bilər. Belə bir fərziyyə var ki, kiçik zəlzələlər yığılmış enerjinin stressini aradan qaldıra bilər, lakin bu nəzəriyyə konkret hallarda tətbiq olunmalıdır və ümumiləşdirilə bilməz. Belə bir nəzəriyyə var, amma ona çox da güvənməməlisən, çünki güclü zəlzələlər böyük miqdarda enerji buraxır. Zəif fəaliyyətlə yığılmış enerjini sərbəst buraxmaq üçün 10-15 min kiçik zəlzələ tələb olunacaq.

Mif 4 – Birinci zəlzələ həmişə ikinci, daha güclü zəlzələ ilə müşayiət olunur

Seysmologiya tarixində belə hallar var. Bəzi böyük zəlzələlərdən əvvəl daha kiçik, daha nəzərə çarpan zəlzələlər baş vermişdi. Seysmologiyada buna foresşok deyilir. Böyük zəlzələdən əvvəl bəzi ərazilərdə kiçik zəlzələlərin sayında artım müşahidə oluna bilər.

Təsəvvür edin ki, plitələr bir-birinə nisbətən hərəkət edir və böyük miqdarda elastik enerji yığılır. Zəlzələ ocaqlarının hazırlanması son mərhələdə olanda yer qabığında kiçik qırılmalar baş verir. Bu, nəzərə çarpan zəlzələlər, ardınca əsas zəlzələ şəklində özünü göstərir.

Lakin bu həmişə belə olmur. Zəlzələlər tektonik plitələrin hərəkətinin məhsuludur və bəzən zəlzələ nəticəsində dağlar əmələ gəlir.

Zəlzələ nə qədər güclü olarsa, “hazırlıq” üçün bir o qədər çox vaxt lazımdır. Hazırlıq xüsusi cihazlarla qeydə alınan, lakin insanlar tərəfindən hiss olunmayan tektonik plitələrin sürtünməsi nəticəsində baş verir. Belə mikrozəlzələlər nəticəsində gələcək seysmik aktivliyin mənbəyində enerji ayrılır. Beləliklə, 7-7,5 bal gücündə zəlzələlərə 20-25 il “hazırlıq” dövrü ötür.

Amma qısa müddət ərzində bir-birini izləyən iki güclü zəlzələ eyni mənbəyə malik ola bilməz. Bununla belə, afterşoklar ola bilər. Bu, böyük bir zəlzələdən gələn enerjinin bir sıra seysmik dalğalar şəklində baş verən təbiət hadisəsidir. Türkiyədə baş verən son zəlzələdən sonra mindən çox artçı təkan olub.

Mif 5 – Yer “açılaraq” binaları və insanları udacaq.

Tarixə nəzər salsaq görərik ki, 1985-ci ildə Mexikoda baş verən dağıdıcı zəlzələ zamanı bəzi binaların birinci mərtəbələri yerə batıb. Lakin, Meksikanın paytaxtı quru gölün dibində tikildiyi üşün şəhərin torpağı nazik qumdan ibarət olub deyə bu baş verib.

Seysmologiyada qruntun seysmik mayeləşməsi anlayışı mövcuddur. Belə ki, hövzəyə qum töksəniz, içinə bir daş qoysanız və hövzəni silkələsəniz, daş qumun içinə girəcək. Mexikoda çoxmərtəbəli binaların birinci mərtəbələri hövzə kimi qumun içinə batdı, lakin bu, nasazlıq zonasında baş vermədi.

Ehtimal edək ki, binanın eni 20 metrdir, lakin tarixdə elə bir hal olmayıb ki, yer qabığı 20 metr açılıb binanı udsun.

Mif 6 – Zəlzələ zamanı çoxmərtəbəli binaların sakinləri çölə çıxmalıdırlar

Çoxmərtədəli binaların ən zəif yeri pilləkənlərdir, onlar ilk növbədə sökülürlər və ev bunun nəticəsində çökür. Məhz buna görə zəlzələ zamanı evdən çıxmaq məsləhət deyil. Təkanlar arasında fasilə olduğu zaman çoxmərtəbəli binaların sakinləri evlərini tərk etməlidirlər. Bunun üçün ən təhlükəsiz yol xarıcı qəza pilləkənləri və ya evakuasiya sürüşməsidir.

Mif 7 – Heyvanlar yaxınlaşan zəlzələləri hiss edirlər

Nəzəriyyəyə görə, heyvanlar mikrosəs titrəyişlərini hiss edə bilirlər və nəticə etibarı ilə onlar zəlzələyə onlar insanlardan daha tez reaksiya verirlər.