Bu gün – mayın 5-i Azərbaycanda xalçaçıların peşə bayramı – “Xalçaçı günü” kimi qeyd olunur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 25 noyabr  2016-cı il tarixli sərəncamı ilə yaradılıb. “Azərxalça” ASC müasir Azərbaycanın əsas xalçaçılıq mərkəzi, ən böyük xalça istehsalçısı olduğu üçün Xalçaçı günü 5 may tarixində, yəni “Azərxalça”-nın yaradıldığı gün qeyd olunur.

Artıq iki ildir ki, Azərbaycanda “Xalçaçı günü” yalnız xalçaçılar arasında deyil bütün ölkə, hətta dünya ilə birlikdə Xalça Festivalları ilə qeyd olunur.

İlk dəfə 2024- cü ildə təşkil olunmuş Milli Xalça Festivalı artıq ənənəyə çevrilərək 2025-ci il 2-4 may tarixlərində beynəlxalq səviyyədə qeyd olunmağa başladı və Beynəlxalq Xalça Festivalı bütün xalçaçıların hər kəsə hədiyyə etdiyi bir bayram oldu.

Azərbaycanda xalçaçılığın inkişafı haqqında Herodot, Klavdi Elian, Ksenofont və başqa qədim dünya tarixçiləri bəhs ediblər. Sasanilər dövründə (III–VII əsrlər) Azərbaycanda xalça sənəti daha da inkişaf etdi, ipəkdən, qızıl-gümüş saplardan nəfis xalçalar toxunub.

Alban tarixçisi Musa Kalankatlı (VII əsr) Azərbaycanda toxunulan ipək parçalar və rəngarəng xalçalar haqqında məlumat verib. Qızıl-gümüş saplarla toxunan və qaş-daşla bəzədilən xalça istehsalı XVI–XVII əsrlərdə ənənəvi xarakter alıb.

Orta əsrlərdə qızıl-gümüş saplardan toxunan xovsuz xalçaların əsas istehsal mərkəzləri Təbriz, Şamaxı və Bərdə şəhərləri idi. Baha başa gəldiyindən əsasən feodallar üçün toxunulanala”zərbaf” adlanırdı.

XVI əsrdə Azərbaycanda olmuş ingilis səyyahı Antoni Cenkinson Şamaxıda Abdulla xanın yay iqamətgahındakı qızıl-gümüş saplarla toxunulmuş xalça haqqında məlumat verir.

XVII əsr Holland səyahətçisi Yan Streyts Şamaxı hakiminin atının üstünə salınan çulun qızıl saplarla toxunub mirvari və qiymətli qaş-daşlarla bəzədildiyini xəbər verir.

Təbriz xalçaçılıq məktəbinə məxsus “Azərbaycan” adlı xalça Azərbaycanın xalça məmulatları və onların bədii xüsusiyyətləri haqqında orta əsrlərə aid yazılı mənbələrdə maraqlı məlumatlara rast gəlinir.

X əsrə aid “Hüdud əl-aləm” (“Dünyanın sərhədləri”) əsərində naməlum müəllif Muğanda toxunulan palaz və çullardan, Naxçıvanın zili toxunuşlu xalılarından məlumat verir, “Kitabi Dədə Qorqud” dastanında Azərbaycanın ipək xalçaları, Əbül Üla Gəncəvi, Nizami, Xaqaninin (XII əsr) əsərlərində xovlu və xovsuz xalçalar tərənnüm olunur.

Azərbaycan xalçaları sənət sahəsi kimi həm coğrafi mövqeyinə, həm də naxış, kompozisiya, rəng həlli və texniki xüsusiyyətlərinə görə şərti olaraq 7 xalçaçılıq məktəbinə bölünür. Bu Quba, Abşeron, Şirvan, Gəncə, Qazax, Qarabağ, Təbriz xalçaçılıq məktəbləridir.