Son zamanlar “kişilik” və “qadınlıq”, qadının “yeri”, “maskulin kişi” və “işgüzar qadın” mövzuları sosial şəbəkələrin Azərbaycan seqmentini sözün əsl mənasında silkələyir. Kişilər qadınları, qadınlar isə kişiləri mümkün olan və olmayan bütün günahların səbəbkarı elan edirlər. Bu qarşıdurmada bəzi qadınlar kişilərin tərəfini tuturlar, kişilər isə qadınların tərəfini tuturlar.

Kənardan bu izdihamı müşahidə edərək düşündüm ki, millətimiz bir yeniyetmə kimi keçid dövrü yaşayır. Hər birimiz anlayırıq ki, artıq dünya o dünya deyil, dəyərlər dəyişib, yeni reallıqlar var və yeni nəslin bir hissəsi onlara uyğun inkişaf edir, digər hissəsi isə təkamülün o pilləsinə hələ qədəm qoymayıb.

Artıq bir çoxları başa düşür ki, ağ rəngdə təqdim edilən, heçdə ağ olmaya bilər, və həmin o sevilməyən qara kimi təqdim edilən heçdə o qədər qara deyil. Bunu anlayan insanlar artıq toplumdan ayrılırlar və müşahidəçilərə çevrilirlər, digərləri isə mübahisə və mübarizəyə davam edirlər.

Nə vaxt isə müasirlik, inkişaf və mədəniyyət kimi təqdim edilən dəyərləri əsas kimi qəbul edən gənclər bu gün artıq olğunlaşaraq yetkinlik dövrlərini yaşayırlar və o dəyərlərin nəticələrini təhlil etdikdən sonra ənənəvi dəyərlərin qiymətini anlamağa başlayırlar.

Bir çoxları xarici görünüşünə görə artıq qədim ənənələrinə cavab vermir, lakin daxili genetik uyqulamalarına görə o ənənələrə sadiqdir və bu insanlarda daxili münaqişə yaradır. Cəmiyyətdə isə insanların bir birini tanımasında və münasibət qurmasında problemlər yaranır. İnsanlar özlərini və yaxınlarını olduqları kimi qəbul edib sevə bilmirlər və bundan əziyyət çəkirlər.

Buna səbəb isə Şərq kişisi anlayışının onlara düzgün təqdim edilmədiyindəndir. Şərq kişisinə gəldikdə ilk növbədə ağlımıza ərəblər gəlir, hansı ki, adətlərinə görə evləndikdə gəlinin ailəsinə məhr ödəyirlər və İslam dininə uyğun olaraq qadınların bir çox haqları və imtiyazları var. Sonra türkləri düşünürsən, Çingizxan yada düşür, hansı ki, ordusuna səslənərkən mən sizin xanınızam, bu da mənim xanımdır deyərək, həyat yoldaşını təqdim edib.

Daha sonra Yaponiyaya nəzər salırsan, harda ki, işsiz qalan qadının haqlarını qorumaq üçün ailə büdcəsi ona həvalə edilir və bəzən kişi aldığı maaşı heç görmür, çünki onun əməkhaqqı dərhal arvadının bank hesabına köçürülür.

Çin cəmiyyətində isə ənənələr və dünyagörüşü qədim dövrlərdən bəri elə formalaşmışdır ki, burada gender ayrı-seçkiliyi mövcud deyil və dünya iki eyni dərəcədə əhəmiyyətli yarı ilə təmsil olunur – kişi və qadın (“yan” və “yin”), hər biri dünyada harmoniya üçün eyni dərəcədə vacibdir. Çin dilində kişi və qadın sözləri bir “şəxs” heroqlifindən və ondan əvvəl cinsi bildirən prefiksdən əmələ gəlir.

Gördüyümüz kimi Şərq və Asiya ölkələrinin mədəniyyətində qadınlara, xüsusəndə analara böyük önəm verilir, lakin kişinində ailədə böyük hörməti və keçərli sözü var.

Şərq ölkələrindən Avropa ölkələrinə əhali axını nəticəsində feminizmin cərayan etdiyi ölkələrdə qadınlar yeni mədəniyyətlə və həyat tərzi ilə yaxından tanış olduqdan sonra, üzərinə ailə və uşaq məhsuliyyətini götürmək istəməyən yerli kişilərdən narazılıq edirlər. Nəticədə bu gün bütün dünyada əsas mövzulardan biri maskulinlikdir.

Maskulinlik latın dilindən tərcümədə (masculinus, kişi) kişilikdir, yəni fiziki (ikinci dərəcəli cinsi xüsusiyyətlər), psixi və davranış xüsusiyyətlərinin məcmusudur (yəni kişini qadından zahirən fərqləndirən xüsusiyyətlər). Məhz buna görədə “maskulin kişi” ifadəsi filologiyada tavtologiya adlandırılır və gülməli səslənir. Əksinə “maskulin qadın” ifadəsi bu gün artıq yeni reallığımızın bir hissəsidir və burada artıq kişiyə bənzər qadından söhbət getmir, “kişi kimi cəsur qadın” nəzərdə tutulur.

Kişiliyin əksi həssaslıq, incəlik, şəfqət, qayğıkeşlik kimi keyfiyyətlərlə xarakterizə olunan qadınlıqdır və kişilər qadınlarda bu gün bu keyfiyyətlərin azalmasından gileylənirlər. Bəs necə oldu ki, qadınlar maskulinləşdilər, artıq kişiyə tabe olub ondan asılı vəziyyətdə yaşamaq istəmədilər? Çox az kişi bu sualı özünə və ətrafında ki, kişilərə verir.

Qadınları qoyaq kənara, kişilərdən bəhs edək. Nə gədər kişi komfort şəraitdə evdə oturub, istədiyi vaxt yuxudan durub, tələsmədən səhər yeməyini yeyib, xəbərlərə, filmlərə baxıb, sonrada duş gəbul edib, dəbə uyğun geyinib günorta dostları ilə nahar yeməyinə, ordan xırda-para işlərini görüb axşam üstü ailəsi ilə hər hansı əyləncə mərkəzinə, kinoteatra, qohum qonaqlığına gedərək gün keçirmək imkanı olduğu halda bunlardan imtina edib, deyərki mən ən azından səhər 9.00-dan axşam 18.00-dək ofisdə, mağazada, hoteldə, kiminsə evində, restoranda, kafedə işləmək istəyirəm ki, 400-800 manat əmək haqqı alım?

Qadınlarda səbəbsiz yerə maskulin olmurlar, buna səbəb “toksik maskulinlik” nümunəsi olan, öz funksiyalarını tam yerinə yetirə bilməyən və ya yerinə yetirmək istəməyən kişilərin təsiri altına düşməsi olur.

Hansı kişi ürəyincə ev şəraiti, yeməyi, içməyi, geyimi, pulu olmadığı halda olduğu yerdə qalıb ona daim təcavüz edən və onu dəyərsizləşdirən insanla və ya insanlarla yaşayar? Amma qadınlar yaşayır və özlərini tam itirməmək üçün, ayaqda qalmaq üçün, əzilməmək üçün, övladlarına sahib çıxmaq üçün, onların gələcəyini təmin etmək üçün bu əziyyətlərə qatlanırlar, “maskulin”ləşirlər və böyük işlər görməyə özlərində cəsarət tapırlar.

“Toksik maskulinlik” (zəhərli kişilik) psixologiya və gender tədqiqatlarında cəmiyyət üçün zərərli olan kişi davranış normalarını təsvir etmək üçün istifadə edilən bir anlayışdır.

Psixologiyada zəhərli kişilik ayrı-ayrı qadınlara və kişilərə, eləcə də bütövlükdə cəmiyyətə qarşı yönələ bilən kişi davranışının ənənəvi normalarına aiddir. “Zəhərlilik” anlayışı ənənəvi kişi davranışını gözdən salmaq məqsədi daşımır, lakin konformizmin onun ənənəvi təzahürlərinə – üstünlük, təkəbbür, rəqabətə mənfi nəticələrini vurğulayır.

Zəhərli kişilik nümayiş etdirən kişilər psixi pozğunluqlara meyllidirlər, bunlardan ən çox görülənləri depressiya, stress pozğunluqları, alkoqol və narkotik asılılığı, həmçinin öz bədən quruluşundan, imicindən narazılıq, sosiallaşma səviyyəsinin aşağı olması, daimi hökmranlıq ehtiyacı və təqibdir. Həmçinin qeyd edilir ki, həddən artıq özgüvənli və özlərini qadınlardan üstün hesab edən kişilərdə müşahidə edilən pozğunluqlar daha da ağır olur. Burada artıq qadını aşağılamağa imkan verən bütün əməllərə əl atılır, psixoloji təzyiq, fiziki zorakılıq, daimi nəzarət və təzyiq. Qadın artıq təkcə öz evinin deyil ərinin qohumlarının evinin işini görməli olur ki, düşdüyü mühitdə, bizim dillə desək “yerini bərkitsin”.

Düzdür, gədim zamanlarda qadınların ərlərinin, qaynatalarının və qaynanalarının ayaqlarını yuması normal gəbul edilirdi, lakin hər bir ər, qaynana və qaynata böyüklüyündən o əziyyəti həyat yoldaşına, gəlininə çəkdirməzdi və eyni zamanda gəlində bu işi layiq olan insanlar üçün lazım olduğu zaman sevərək edərdi.

Sonda deyərdim ki, balıq başdan iylənir və ailədə böyük BÖYÜK olsa qadında, uşaqda yerini bilər. Böyüklük isə maddi duruma bağlı deyil, burada daha çox istədiyinizə, qarşınızda olana onu nümayiş edərək, nail olmaq qabiliyyətidir. O ki, qaldı böyüklüyə qarşılıq verməyənlərə, deməli onların dərin travmaları var və ya özəldən qablarında bu xüsusiyyət yoxdur, yoxluğa isə bildiyimiz kimi çarə yoxdur, lotoreya biletlərində yazıldığı kimi – “Bəxtinizi bir daha sınayın!”

Aynur Vəliyeva