Uşaq yazıçısı Natalya Remiş uşaqlarımıza niyə qışqırdığımızı, bunu necə dayandıracağımızı və ən yaxşı valideynlərin niyə eqoist olduğunu anlatıb.

Çox vaxt, öz uşağınız olanadək əsl qıcıqlanmanın nə olduğunu belə dərk etmirik. Bu, uşaqların bizim sərhədlərimizi sistematik şəkildə pozması səbəbindən baş verir.

Uşaqlarda bu sərhədlər əzəldən fiziki olaraq silinir, çünki onlar bizdən əmələ gəlirlər, daim şəxsi məkanımızda olur, bizi qucaqlayır və ya əksinə döyüşürlər.

Sonra psixoloji sərhədlərimizi pozmağa başlayırlar: qışqırırlar, sözümüzü kəsirlər, ağlayırlar. Uşaqların etikası yoxdur, onlar başa düşmürlər ki, analarının yanına gəlib: “Ana, sən niyə belə köksən?” demək olmaz. Uşaqlar bizim bütün ağrı nöqtələrimizə, fiziki və psixoloji cəhətdən heç kimin bacarmadığı tərzdə, vururlar.

Valideynlər adətən övladına qarşı iki əsas hiss keçirirlər: sonsuz sevgi və ya qıcıqlanma.

Əlbəttə ki, ananın köməkçiləri varsa – ata, dayə, nənə, baba, xala, əmi – bu qıcıqlanmanın öhdəsindən gəlmək onun üçün daha asandır, istirahət edə bilər. Ana uşaqla daim tək olursa, çox güman ki, bu neqativ hissi daha tez-tez yaşayacaq.

Uşağa niyə əsəbiləşirik?

Səbəblər fərqli ola bilər, bu, konkret vəziyyətdən və valideyndən asılıdır və əsasən onların hamısı bir neçə amillə bağlıdır.

Yorğunluq əsas səbəblərdən biridir. Biz böyüklərlə danışanda adətən özümüzü saxlayırıq, çünki onlar bizə qarşılıq verə bilərlər. Uşaqlar isə bunu edə bilmir, ona görə də biz hirsimizi bəzən qeyri-ixtiyari onlara istiqamətləndiririk, lakin uşaq buna baxmayaraq bizi sevəcək. Körpə ətrafımızda bizi səbəbsiz sevəcək yeganə insandır, biz bunu bilirik, buna görə də bəzən valideynlər idarəetməni itirirlər.

Uşaqlıq travması. Hər birimizin daxilində öz uşaqlıq travmaları və təcrübələri ilə incimiş kiçik bir qız və ya oğlan uşağı var. Biz də bir vaxtlar valideynlərimizdən incimişik, ona görə də uşaqla bağlı kəskin vəziyyət anında özümüz də bu uşaq vəziyyətinə düşə bilərik. Belə ki, uşaq beşinci konfeti istəsə, uşaqlıqda konfetə həsrət qalan anasını qıcıqlandıra bilər.

Əsassız gözləntilər. Uşaqlarla ünsiyyət qurarkən daim onlarla qarşılaşırıq. Siz kafedə gözəl, sakit ailə səhər yeməyi planlaşdıra bilərsiniz, uşağınız isə bu gözləntiləri doğrultmayacaq: o, qəhvə fincanını çevirəcək, yeməyini yemək istəməyəcək, sizin yeməyinizi yeyəcək və kafedə o başdan bu başadək qaçacaq. Valideynlər ən başlıcası, belə bir ssenarinin mümkünlüyünə həmişə hazır olmalıdırlar.

Qıcıqlanmanı necə dəf etmək olar?

Bunu etmək üçün bir neçə addım atmalı olacaqsınız.

Gözləntilərinizi aşağı salın. Uşaq çox vaxt öz davranış standartlarına uyğun hərəkət edir. Məsələn, o, uzun müddət masa arxasında sakit otura bilmir, daim hərəkət edir. İki yaşlı uşaq üçün hər şeyə “yox” cavabını vermək normal bir haldır. Asudə vaxtınızı planlaşdırarkən və ya məsələn, yatarkən bunu nəzərə almaq və körpənizdən gözləntilərinizi azaltmaq vacibdir. Bütün mümkün vəziyyətləri təsəvvür etmək və keçmiş pis təcrübələri nəzərə almaq daha yaxşıdır.

Emosiyanı qəbul edin, başa düşün ki, problem uşaqda deyil, sizdədir, çünki ona qəzəblənən sizsiniz. Analar çox vaxt əsəbiləşəntərəfin özləri olduğunu etiraf etmirlər, hesab edirlər ki, onları əsəbləşdirən körpədir və problem ondadır. Ancaq çox vaxt uşaq sadəcə yaşına və inkişaf mərhələsinə görə davranır.

Buna görədə bir yetkin kimi bizim işimiz qıcıqlandığımızı başa düşmək və etiraf etməkdir.

Qəbul edin ki, siz tərəfdən emosiya, kəskin reaksiya mövcuddur və qarşı tərəflə sizin aranızda böyük fərq var. Duyğular daxilimizdə olanlardır, onlara haqqımız var. Reaksiya isə uşağa nümayiş etdiyimizdir və özümüzü saxlaya bilərik. Siz əsəbiləşə bilərsiniz, lakin özünüzü ələ alıb qışqırmamalısınız.

Qıcıqlandıqda özünüzü idarə etməyi öyrənin. Özünüzə gəlmək üçün yaxınlaşan münaqişədən uzaqlaşad bilərsiniz: başqa otağa keçin, bir stəkan su için, musiqini yandırın, dərindən nəfəs alın, yerinizdə tullanın, uşağınıza oyuncaq verin və bir fincan çay və ya qəhvə için. Bütün bunlar bizim fikrimizi yayındırır və qərginliyi aradan qaldırır.

Tez-tez qıcıqlanırsınızsa özünüzə sual verin: bu anda məni bu qədər qıcıqlandıran nədir? Ola bilsin ki, gün ərzində mənfi emosiyalarınız yığılıb və uşağınızın davranışı son damla olub. Hirsinizi körpənizə tökməyəsiniz deyə bu vəziyyətdə özünüzü sakitləşdirib ələ almalısınız.

Uşaq psixologiyasını öyrənin. Uşaqdan bacarmadığı şeyləri gözləyə bilərik: mütləq itaət, sakit davranış. Çox vaxt bu, uşaq inkişafı psixologiyası haqqında çox az şey bildiyimiz və gözləntilərimizin reallıqla üst-üstə düşmədiyi üçün baş verir. Buna görə də, hansı yaşda nəyin normal olduğunu daha çox öyrənmək vacibdir.

Söz dinləməyən uşaqla nə etməli?

Uşaq isterikada olsa belə, onu götürüb təhlükəsiz yerə apararaq, duyğularını anlamalı, onun qəzəbini və ya incikliyini başa düşdüyünüzü söyləməli, bu duyğular ondan çıxana qədər gözləməliyik.

Əsəblərinizi itirməmək üçün körpənin tərbiyəsizliyinə və ya pis valideyn olduğunuza görə deyil, bunun daxili səbəbləri olduğuna görə isterik olduğunu anlamaq lazımdır. Ola bilsin ki, o, yorğundur, həddən artıq həssasdır, onun ətrafında çoxlu insan və ya hadisələr baş verir – bu, yaşın fizioloji və psixoloji xüsusiyyətidir.

Bəziləri inanır ki, uşaq döyülməsə, o, korlanacaq. Bu, bəzi valideynlərin övladını sərt sərhədlərə sürükləməyə alışması ilə bağlıdır: Mən anayam, bu o deməkdir ki, mənə tabe olmaq lazımdır. Onlara elə gəlir ki, başqalarının sərhədlərinə hörmət edə bilən insanı belə yetişdirə bilərlər, nəticədə isə bunu əksi baş verir.

Valideyin uşağın emosiyalarını boğduqda o, onlarla məşğul olmağı öyrənmir. Belə uşaq yetkinlik yaşına çatana qədər, psixoloji və fiziki cəhətdən güclənənə və aqressivlik nümayiş etdirməyə başlayana qədər sakit olacaq.

Cəzaları və mühazirələri unudun: onlar yalnız uşağın etibarını sarsıdır və onunla münasibətinizi korlayır. Sadəcə uşağı alçaltmadan və onun şəxsi məkanına hörmət edərək danışmaq lazımdır. Uşaq bilməlidir ki, o vacibdir, onun fikri dəyərlidir. Sonra özünə güvənəcək, özünü qiymətləndirməyə başlayacaq və gələcəkdə bir şəkildə mənfi təsir göstərməsi çətin olacaq sağlam bir şəxsiyyətə çevriləcək.

Əgər hirsinizi istəmədən uşağınıza tökmüsünüzsə nə etməlisiniz?

Əlbəttə ki, şüurlu olmanıza baxmayaraq bu baş verə bilər. Belə olduğu halda üzr istəmək və ona izah etmək vacibdir ki, problem onda deyil, sizdədir və siz belə davranmamalısınız. Çox qəzəbli olduğunuzu, hirsləndiyiniz etiraf edin və buna haqqınız olduğunu bildirin.

Valideynlərin aqressiyası yolverilməzdir və uşaq bunu bilməlidir.

Bunu ona öyrətmək lazımdır, çünki valideyin ona qışqırsa və vursa, başqaları da ona qarşı eyni cür davranacaq və o, bunu norma hesab edəcək.

Əgər uşağınızın sizi başa düşmək üçün çox kiçik olmasından narahatsınızsa, o zaman nəzərə almağa dəyər ki, uşaqlar təkcə sözləri deyil, həm də baxışları, intonasiyaları və üz ifadələrini oxuyurlar. Ən kiçik uşağa belə səhv etdiyinizi çatdıra bilərsiniz.

Təbii ki, sistemli şəkildə uşağı döyüb, sonra üzr istəyən, sonra yenə döyən valideyin, heç bir effektə nail olmayacaq, sağlam şəxsiyyət yetişdirməyəcək. Vacibdir ki, uşağa səmimi qəlbdən peşman olduğumuzu çatdıraq, sonrada niyə belə davranmışıq, hazırda həyatımızda nələr baş verir, onu düşünək. Səbəb, çox güman ki, uşaq deyil, valideyni qorxudan, qəzəbləndirən və ya qıcıqlandıran digər hadisələrdir.

Valideyin özünü günahkar hiss etməmək üçün nə etməlidir?

Bütün valideynlər vaxtaşırı övladlarına qarşı mənfi hisslər yaşayırlar. Axı insan nə qədər yaxın olsa, belə hisslər bir o qədər güclü ola bilər. Məsələn, biz məktəbdə müəllimə yox, anamıza əsəbiləşirik. Bizə yaxın olan uşaqlarda da belədir və bu normaldır.

Günah hissi daim valideynləri təqib edir. Xüsusilə analar, çünki nə edirlərsə etsinlər, heç vaxt kifayət qədər yaxşı deyillər. Buna görə özünüzə olan gözləntilərinizi azaltmaq və hər şeydə mükəmməl ola bilməyəcəyinizi başa düşmək çox vacibdir. Üstəlik, özümüzdən kamillik gözlədiyimiz zaman onu uşaqdan da gözləyirik.

Niyə hər zaman özünüzü seçməlisiniz?

Valideyin anlamalıdır ki, fiziki olaraq uşaq üçün şorba bişirmək iqtidarında deyilsə, eybi yoxdur, o, sendviç yeyəcək və siz dincəlib güc toplayacaqsınız. Sağlam valideyn eqoist valideyndir, ona görə də ehtiyaclarınıza diqqət yetirmək vacibdir. Uşağımızı hər yerdə birinci yerə qoyduğumuzda yoruluruq, körpəyə küsməyə başlayırıq və ondan çox şey tələb edirik. Məsələn, əgər siz çox yorulmusunuzsa və uşağınız ona kitab oxumağı tələb edirsə, ona bir gündə audiokitab dinləməyi təklif edin və sadəcə onun yanında uzanın.

Uşaqlar üfüqü görə bilmədiyi üçün onlara diqqət yetirdiyinizdən həmişə daha çoxunu tələb edəcəklər. Buna görədə sərhədləri özünüz müəyyən etməlisiniz, bəzən özünüzü bir az tənbəlləşdirmək vacibdir. Buna görə də yorulduğunuzu, istirahət etməyiniz lazım olduğunu izah etməyə çalışmaq vacibdir.

Əgər bu sizin sistemli ünsiyyətinizdirsə, uşaq sizi tez başa düşəcək. Əgər o, heç başa düşmürsə, daha sərt və təsirli şəkildə deyə bilərsiniz ki, sizin gücünüz yoxdur və o səbr edib gözləməlidir. Əsas odur ki, bunun onunla bağlı olmadığını izah edəsiniz. Sonra gec-tez bunu qəbul etməyi öyrənəcək.