Növbəti 10 il “bahalı torpaq” onilliyi olacaq. Yararlı torpaqlar yalnız sahəsinə görə deyil, suyun əlçatanlığına və ekoloji təmizliyinə görə qiymətləndiriləcək. Dünyada iqlim dəyişikliyi səbəbindən əkin zonaları şimala doğru sürüşəcək, cənub regionları isə ekstremal istilər səbəbindən məhsuldarlığı itirəcək.

Müasir dövrdə Yer kürəsinin quru səthinin təxminən 40%-i insan fəaliyyəti və iqlim dəyişikliyi səbəbindən müəyyən dərəcədə deqradasiyaya uğramış və ya istifadə üçün yararsız hesab olunur. BMT-nin məlumatına görə, planetin quru səthinin 40%-i artıq deqradasiyaya məruz qalıb ki, bu da dünya əhalisinin yarısının həyatına birbaşa təsir edir.

Hazırda yer səthinin təxminən üçdə ikisi (67%) insanın rahat yaşaması üçün yararlıdır. Qalan hissə buzlaqlar, dağ zirvələri və Atakama kimi ən quraq səhralardır. Eyni zamanda, hər il kənd təsərrüfatı üçün yararlı olan təxminən 12 milyon hektar torpaq sahəsi itirilir. Proqnozlara görə, 2050-ci ilə qədər torpaqların 90%-i deqradasiyaya uğraya bilər. 250 milyon ildən sonra isə superkontinentin formalaşması səbəbindən yer səthinin 92%-i məməlilər üçün yaşanmaz hala gələ bilər.

Qlobal proqnoz: Dünya yol ayrıcında

Dünya miqyasında vəziyyət daha həyəcanvericidir. BMT və beynəlxalq ekoloji qruplar 2035-ci ilə qədər aşağıdakı meyilləri qeyd edirlər:

• Deqradasiya zonalarının genişlənməsi: Hazırkı templər davam edərsə, 2035-ci ilə qədər dünya üzrə daha 1 milyard hektar torpaq öz məhsuldarlığını itirə bilər. Əsas səbəblər intensiv kənd təsərrüfatı və meşələrin qırılmasıdır.
• Torpaqların iqlim miqrasiyası: İstiləşmə səbəbindən taxılçılıq üçün yararlı zonalar şimala (Kanada, Skandinaviya və Rusiyanın şimalına doğru) sürüşəcək. Cənub regionları (Aralıq dənizi, Mərkəzi Asiya) ekstremal istilərlə üzləşəcək; temperaturun 35°C-dən yuxarı olduğu günlərin sayı iki dəfə artacaq ki, bu da həmin torpaqlarda açıq havada işləməyi demək olar ki, qeyri-mümkün edəcək.
• Məhsuldar torpaqların urbanizasiyası: 2035-ci ilə qədər şəhərlər daha milyonlarla hektar yüksək keyfiyyətli əkin sahələrini “udacaq”, çünki şəhərlər tarixən çay vadilərindəki ən məhsuldar torpaqlarda salınıb.

Gözlənilən dəyişikliklərin xülasə cədvəli (2026–2035)

Amil	Azərbaycan üçün proqnoz	Qlobal meyil
Neft torpaqları	Rekultivasiya hesabına çirklənmiş sahələrin 40–50% azalması.	Staqnasiya; yeni hasilat nöqtələrində çirklənmənin artması (Afrika, Qayana).
Aqrar sektor	Su qıtlığı səbəbindən qapalı istixanalara və ağıllı suvarmaya keçid.	Fosfor gübrələrinin qıtlığı və torpağın üst qatının aşınması.
Meşə massivləri	Azad edilmiş ərazilərdə (Qarabağ, Şərqi Zəngəzur) meşə sahələrinin artması.	Tropik meşələrin (Amazoniya, Konqo) azalmağa davam etməsi.
İqlim	Aran rayonlarında quraqlığın güclənməsi, dağətəyi zonalarda sel riski.	Ekstremal istilər səbəbindən “yaşayış üçün yararsız” zonaların artması.

Azərbaycanın torpaq ehtiyatlarının vəziyyəti və rekultivasiyası

Azərbaycan unikal təbii müxtəlifliyə (11 iqlim zonasından 9-u) malik olsa da, torpaqların yaşayış və kənd təsərrüfatı üçün yararlılığı məsələsi ən aktual problemlərdən biri olaraq qalır. Bu gün ölkə ərazisinin təxminən 25%-i bu və ya digər dərəcədə yararsız hesab olunur və bu prosesdə neft sənayesinin tarixi irsi mühüm rol oynayır.

Dünya miqyasında əkinəyararlı torpaqların məhdud olmasına baxmayaraq, ölkə daxilində onlar strateji əhəmiyyət kəsb edir. Dünya üzrə əkinəyararlı torpaqların cəmi 0,03%-i Azərbaycanın payına düşür. Ölkə ərazisinin təxminən 55%-i kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlardır, lakin onların yalnız az bir hissəsi — intensiv əkin sahələridir (təxminən 450–480 min ha). Ölkə ərazisinin təxminən 70–75%-i yaşayış üçün əlverişlidir. Qalan 25–30% isə yüksək dağlıq ərazilər, şoranlıqlar və şiddətli səhralaşma zonalarıdır.

Neft sektorunun təsiri: “Texnogen miras”

Abşeron yarımadasında cəmləşən neft sənayesi torpaq deqradasiyasının əsas amilidir. 150 ildən artıq davam edən hasilat böyük bir ekoloji problem formalaşdırıb. Belə ki, 30 000 – 35 000 hektar torpaq neftlə çirklənib.Təxminən 15 000 ha “şiddətli çirklənmiş” kateqoriyasına aid edilir ki, burada həyatın təbii bərpası qeyri-mümkündür. Çirklənmiş sahələrin böyük hissəsi (21 000 ha) Bakının Sabunçu, Suraxanı və Binəqədi rayonlarında yerləşir. Neft hava və su keçirməyən təbəqə yaradaraq torpağı “asfaltabənzər” kütləyə çevirir. Neftlə birlikdə səthə çıxan lay suları torpağı duzlar və ağır metallarla zənginləşdirir. Köhnə mədən ərazilərində təbii radionuklidlər normanı keçərək sağlamlıq üçün risk yarada bilər.

Rekultivasiya: Torpaqların dövriyyəyə qaytarılması

Azərbaycanın dövlət proqramı ambisiyalı hədəf qoyub: 2026-cı ilin sonuna qədər yararsız torpaqların payını 25%-dən 15%-ə endirmək.

Bu istiqamətdə “Ağ Şəhər” (Black City-nin bərpası), Böyükşor gölü ətrafındakı Olimpiya Stadionu, Bibiheybət parkı uğurlu layihələr hesab edilir. Əsasən torpaqları bərpa etmək üçün mexaniki (çirklənmiş qruntun daşınması) və bioloji (neft yeyən bakteriyaların və xüsusi bitkilərin tətbiqi) üsullardan istifadə edilir.

Növbəti 10 il üçün proqnoz

Azərbaycanda 2030-cu ilə qədər “torpaq deqradasiyasının neytral balansı”na nail olunması planlaşdırılır. Neft hasilatının azalması torpaq üzərindəki təzyiqi azaldacaq, lakin su qıtlığı kənd təsərrüfatı üçün əsas çağırış olacaq (su ehtiyatlarının 10-15% azalması gözlənilir). Dünyada isə iqlim dəyişikliyi səbəbindən əkin zonaları şimala doğru sürüşəcək, cənub regionları isə ekstremal istilər səbəbindən məhsuldarlığı itirəcək.

Növbəti onillik (2035-ci ilədək) üçün həm Azərbaycan, həm də dünya miqyasında torpaq ehtiyatlarının vəziyyəti ilə bağlı proqnozlar ikitərəfli xarakter daşıyır: bir tərəfdən iqlim təzyiqinin artması, digər tərəfdən isə bərpa texnologiyalarının görünməmiş miqyası bizi gözləyir.

Yaxın 10 ildə ölkənin yararlı torpaqlarının coğrafiyası üç əsas amilin təsiri altında dəyişəcək:

• Ambisiyalı rekultivasiya (2030-cu ilə qədər): Dövlət strategiyasına əsasən, 2030-cu ilə qədər Azərbaycan “torpaq deqradasiyasının neytral balansı” (Land Degradation Neutrality) hədəfinə çatmalıdır. Bu o deməkdir ki, bərpa olunan ərazilərin sahəsi yeni deqradasiyaya uğrayan sahələrlə bərabərləşməlidir. Əsas diqqət Abşeronda neftlə çirklənmiş 30 000 ha torpağın təmizlənməsinə yönəldiləcək ki, bu da həmin yerlərin yaşayış massivlərinə və parklara çevrilməsinə imkan verəcək.
• Neft hasilatının azalması və “Yaşıl keçid”: 2026–2029-cu illər üçün proqnozlara görə, ölkədə neft hasilatı tədricən azalacaq (orta hesabla ildə 2-3%). Bu, mədən zonalarında torpağa düşən yükü azaldacaq. Xəzər və Binəqədi rayonlarındakı keçmiş sənaye torpaqlarının bir hissəsinin günəş elektrik stansiyaları üçün ayrılması planlaşdırılır ki, bu da torpaqların “enerji baxımından yararlı” yeni tipini yaradacaq.
• Su qıtlığı və kənd təsərrüfatı: Bu, ən böyük riskdir. 2035-ci ilə qədər ölkənin su ehtiyatlarının 10–15% azalacağı proqnozlaşdırılır. Kür-Araz ovalığında bu, şoranlaşma zonalarının genişlənməsinə səbəb ola bilər. Yalnız damcı suvarma sistemlərinin tətbiq edildiyi torpaqlar məhsuldarlığını qoruyacaq; bir çox cənub rayonlarında ənənəvi əkinçilik iqtisadi baxımdan səmərəsiz ola bilər.

Azərbaycanda biz “neft səhralarının” yaşayış məhəllələrinə çevrilməsini görəcəyik, lakin eyni zamanda quraqlıq şəraitində ənənəvi əkin sahələrini qorumaq çağırışı ilə üz-üzə qalacağıq. Dağətəyi zonalarda artması gözlənilən sel sularının Aran zonasında quraqlıq ilə mübarizəyə yönəldilməsi üsulunun aşkar edilməsi ölkəmizdə kənd təsərrüfatının inkişafı üçün gözəl imkanlar yarada bilər.