Azərbaycanda təsdiqlənən qaydalar həm dövlət qurumlarının, həm də vətəndaşların üzərinə konkret vəzifələr qoyur və əhalinin üç əsas mərhələdə məlumatlandırılmasını nəzərdə tutur. Bu preventiv (qabaqlayıcı) tədbirlər, yəni əvvəlcədən xəbərdarlıq, operativ məlumatlandırma, yəni “Həyəcan” siqnalı verildikdə nə etməli və bərpaedici – radiasiya və ya kimyəvi çirklənmə zonasında davranış, dekontaminasiya (təmizlənmə) prosedurları haqda məlumat.

“Həyəcan” siqnalı və ilk addımlar

Kütləvi qırğın silahlarının tətbiqi ehtimalı olduqda, əhali “Diqqət hamıya!” siqnalı (fasiləsiz siren səsi) ilə xəbərdar edilir. Bu zaman:

• Televiziya və radio kanalları dərhal açılmalı, rəsmi məlumatlar izlənilməlidir.
• Mobil operatorlar vasitəsilə SMS bildirişləri və mülki müdafiə proqramları (məsələn, “Smart Bakı” və ya müvafiq FHN tətbiqləri) vasitəsilə təlimatlar göndərilir.

Mühafizə qurğuları və sığınacaqlar

Qaydalarda sığınacaqların növləri və onlara yerləşmə ardıcıllığı dəqiq göstərilib:

• Xüsusi sığınacaqlar: Radiasiyadan və kimyəvi təsirlərdən tam qoruyan mühəndis qurğuları.
• Radiasiya əleyhinə daldalanacaqlar: Zirzəmilər, metropoliten stansiyaları və yeraltı qarajlar.
• Ev şəraitində qorunma: Pəncərə və qapıların germetikləşdirilməsi (lentlənməsi), havalandırma sistemlərinin söndürülməsi.

Fərdi mühafizə və gigiyena

Əhalinin maarifləndirilməsində aşağıdakı texniki vasitələr ön plana çəkilir:

• Tənəffüs yollarının qorunması: Əleyhqazlar (protivoqaz) və ya sadə pambıq-tənzif sarğılarının düzgün istifadəsi.
• Dərinin qorunması: Xüsusi geyimlər və ya bədəni tam örtən sıx parçadan olan geyimlər.
• Qida və su: Yalnız bağlı qablarda olan su və qidaların istifadəsi (açıq su mənbələri və açıq havada olan qidalar qəti qadağandır).

“Həyəcan çantası”nda nə olmalıdır?

Çanta yüngül, sukeçirməyən və kürək çantası formasında olmalıdır ki, hərəkət zamanı əlləriniz sərbəst qalsın.

• Sənədlər və nağd pul: Şəxsiyyət vəsiqələri, mülkiyyət sənədləri və tibbi sənədlərin surətləri (suya davamlı paketdə). Kiçik nominallı nağd pul (bankomatlar işləməyə bilər).
• Su və qida: Hər ailə üzvü üçün gündəlik 3 litr su (plastik qablarda). Uzun müddət saxlanıla bilən, bişirilmə tələb etməyən konservlər, enerji batonları və quru meyvələr.
• Tibbi ləvazimatlar (ilk yardım dəsti): Sarğı materialları, antiseptiklər, ağrıkəsicilər və ailə üzvlərinin mütəmadi istifadə etdiyi şəxsi dərmanlar.
• İşıqlandırma və rabitə: Batareya ilə işləyən radio (xəbərləri izləmək üçün), fənər və ehtiyat batareyalar. Powerbank (dolu vəziyyətdə).
• Gigiyena vasitələri: Sabun, nəm salfetlər, diş pastası, qadın gigiyena vasitələri.

Kütləvi qırğın silahları zamanı əlavə nə edilməlidir?

Əgər risk nüvə və ya kimyəvi təhlükə ilə bağlıdırsa, çantaya mütləq bunları əlavə edin:

• Fərdi mühafizə: Əleyhqaz (protivoqaz) və ya yüksək filtrasiyalı (N95/FFP3) maskalar.
• Bədəni qoruma: Birdəfəlik polietilen yağışlıqlar və rezin əlcəklər (radioaktiv tozun dəri ilə təmasını minimuma endirmək üçün).
• İzolyasiya: Pəncərə və qapı boşluqlarını bağlamaq üçün geniş skotç (plyonka ilə birlikdə).
• Fit: Kömək çağırmaq üçün fiti olan bir anahtarlıq.

Ən yaxın sığınacaq yerini necə müəyyən etməli?

Fövqəladə Hallar Nazirliyinin (FHN) tövsiyələrinə görə, sığınacaqların yeri barədə əvvəlcədən məlumatlı olmaq həyati əhəmiyyət kəsb edir:

1. Yaşayış binasının zirzəmisi: Əgər binanızda xüsusi sığınacaq yoxdursa, mühəndis baxımından möhkəm, pəncərəsiz zirzəmilər ən yaxın sığınacaqdır.
2. Metropoliten: Bakı metrosunun stansiyaları həm də mülki müdafiə obyekti kimi layihələndirilib və dərin yerləşən stansiyalar ən etibarlı sığınacaqlardan biridir.
3. Yeraltı dayanacaqlar: Müasir binaların altındakı beton qatları radiasiya səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
4. Rəsmi mənbələr: Yaşadığınız rayonun İcra Hakimiyyətindən və ya Mənzil Kommunal İstismar Sahəsindən (MİS/”Jek”) binanıza təhkim olunmuş sığınacağın yerini dəqiqləşdirə bilərsiniz.

Radiasiya və ya kimyəvi təhlükə zamanı ev şəraitində “təhlükəsiz otaq”

Radiasiya, kimyəvi sızıntı və ya bioloji təhlükə zamanı evinizdə sürətli şəkildə “təhlükəsiz otaq” yaratmaq sizi zərərli maddələrin təsirindən 90% qədər qoruya bilər. Budur addım-addım təlimat:

Necə otaq seçilməlidir?

• Məkan: Pəncərəsi ən az olan və ya heç olmayan daxili otağı seçin (məsələn, böyük bir dəhliz və ya sanitar qovşaq).
• Mərtəbə: Əgər təhlükə radiasiyadırsa, binanın orta mərtəbələri (üst və alt mərtəbələrin beton qatları qoruyucu rolunu oynayır) və ya zirzəmi ən təhlükəsizdir. Kimyəvi qazlar adətən havadan ağır olub yerə çökdüyü üçün kimyəvi təhlükə zamanı yuxarı mərtəbələr daha məqsədəuyğundur.

Germetikləşdirmə (İzolyasiya)

Otağa çirkli havanın daxil olmasının qarşısını dərhal almalısınız:

• Havalandırma: Kondisioner, ventilyasiya və isitmə sistemlərini mütləq söndürün.
• Boşluqların bağlanması: Qapı və pəncərə kənarlarını, havalandırma dəliklərini skotç və polietilen plyonka (və ya nəm parçalar) ilə möhkəm bağlayın.
• Qapı altı: Qapının altındakı boşluğu nəm dəsmal və ya yorğanla sıx şəkildə qapayın.

Təchizatın yerləşdirilməsi

Seçdiyiniz otağa yuxarıda qeyd etdiyimiz “həyəcan çantası”nı və əlavə olaraq bunları yerləşdirin:

• Rabitə: Radio və ehtiyat batareyalar (xarici aləmlə tək əlaqə vasitəniz ola bilər).
• Sanitariya: Çıxmaq mümkün olmayacağı üçün plastik qablar, zibil torbaları və nəm salfetlər.
• Dərman: Yod preparatları (yalnız rəsmi xəbərdarlıqdan sonra, radiasiyadan qalxanabənzər vəzini qorumaq üçün)