Bu, kibertəhlükəsizlik tarixində ən kritik keçidlərdən biridir. Texnoloji dünya hazırda “Q-Day” (Kvant kompüterlərinin mövcud şifrələməni qıracağı gün) üçün hazırlıq mərhələsindədir. Məşhur tətbiqlərin (məsələn, Signal və iMessage) bu sistemə keçməsi sadəcə bir yenilik deyil, gələcəyin “indi oxu, sonra şifrəni qır” (Harvest Now, Decrypt Later) hücumlarına qarşı qabaqlayıcı bir qalxandır.

Ekspertlər bu texnologiyanın necə işlədiyini və niyə vacib olduğunu bir neçə bəndlə izah edirlər:

Klassik şifrələmə niyə təhlükədədir?

Hazırda istifadə etdiyimiz RSA və ya Elliptik Əyri (ECC) kimi şifrələmə üsulları çox böyük ədədlərin vuruqlara ayrılmasının çətinliyinə əsaslanır. Klassik kompüterlər üçün bu minlərlə il çəkə bilər. Lakin Şor alqoritmi (Shor’s algorithm) ilə işləyən güclü bir kvant kompüteri bu riyazi tapmacanı bir neçə dəqiqəyə həll edə bilər.

PQC: Post-Kvant Kriptoqrafiyası

“Kvant-davamlı” (Post-Quantum Cryptography – PQC) şifrələmə kvant kompüterlərinin belə həll edə bilməyəcəyi qədər mürəkkəb riyazi strukturlara (məsələn, qəfəs əsaslı – lattice-based kriptoqrafiya) əsaslanır.

• Lattice-based (Qəfəs əsaslı): Bu üsulda şifrə minlərlə ölçülü bir qəfəs nöqtəsi daxilində gizlədilir. Kvant kompüterləri bu nöqtəni tapmaq üçün lazım olan “qısa yol”u hesablaya bilmir.
• PQXDH Protokolu: Məsələn, Signal tətbiqi tərəfindən tətbiq edilən bu protokol, həm klassik Elliptik Əyri, həm də yeni kvant-davamlı alqoritmləri birləşdirən “hibrid” bir sistemdir.

“İndi topla, sonra aç” təhlükəsi

Niyə kvant kompüterləri hələ tam gücü ilə hazır deyilkən tətbiqlər bu keçidi edir? Bəzi dövlətlər və haker qrupları hazırda şifrəli məlumatları kütləvi şəkildə toplayıb saxlayırlar. Məqsəd, 5-10 il sonra güclü kvant kompüteri yaradıldıqda həmin arxivləri açmaqdır. Kvant-davamlı sistemlərə keçid bu köhnə məlumatların gələcəkdə açılmasının qarşısını alır.

Mesajlaşma tətbiqlərində tətbiq

• iMessage (PQ3): Apple bu yaxınlarda PQ3 adlı protokolunu təqdim etdi. Bu, mesajlaşma tarixindəki ən yüksək təhlükəsizlik səviyyəsi (Level 3) hesab olunur.
• Signal: Artıq bütün yeni söhbətlərdə kvant-davamlı qatmanı standart olaraq tətbiq edir.
• WhatsApp: Meta-nın da bu istiqamətdə sınaqlara başladığı və 2026-cı ilin sonuna qədər tam keçid edəcəyi gözlənilir.

Bu texnologiyanın bizim üçün praktik əhəmiyyəti:

Biz bir istifadəçi kimi tətbiqlərimizdə heç bir dəyişiklik hiss etməyəcəyik, lakin arxa fonda göndərdiyimiz hər bir mesaj “riyazi bir qalaya” çevrilir.