Azərbaycanda rəsmi statistikaya əsasən gözdən əlilliyin təyin edilməsi üçün 2025-ci il ərzində Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyinə əlilliyin qiymətləndirilməsi ilə bağlı 70 mindən çox göndəriş (Forma-88) daxil olub. Onlardan 54,5 min şəxsə (həm ilkin, həm də təkrar) əlillik dərəcəsi təyin edilib. Bu o deməkdir ki, il ərzində daxil olan müraciətlərin bir hissəsi hələ də araşdırılma mərhələsindədir və ya əlavə müayinələr üçün növbədədir.

Dövlət Statistika Komitəsinin 2025-ci ilin əvvəlinə olan məlumatına görə, ölkədə əlilliyi olan şəxslərin ümumi sayı 498 442 nəfərdir. Bu rəqəmin təxminən 4,8%-i (təqribən 24 min nəfər) görmə funksiyalarının tam və ya qismən pozulması ilə bağlıdır.

Əlilliyi olan şəxslərin, o cümlədən görmə məhdudiyyətlilərin ən yüksək konsentrasiyası əsasən Bakıdadır. Burada ümumi əlilliyi olan şəxslərin təxminən 25-30%-i cəmləşib. Görmə məhdudiyyətli şəxslər üçün infrastrukturun (reabilitasiya mərkəzləri, korlar üçün kitabxana və s.) burada cəmləşməsi müraciətlərin sayını artırır. İkinci yerdə Aran və Gəncə-Daşkəsən rayonlarıdır.

Rəsmi statistikada əlillik üç əsas qrup üzrə təsnif edilir:

• Uşaqlar (18 yaşınadək): Görmə zəifliyi uşaqlar arasında əlillik səbəbləri içərisində ilk 5-likdədir. Hazırda ölkədə görmə qabiliyyəti məhdud olan uşaqların sayı təxminən 4 000 – 4 500 nəfər civarındadır.
• Əmək qabiliyyətli yaşda olanlar (18-65 yaş): Bu qrup gözdən əlillərin ən böyük hissəsini (təxminən 60-65%) təşkil edir. Əsas səbəblər travmalar, iş şəraiti və xroniki xəstəliklərdir.
• Yaşlı təbəqə (65+ yaş): Bu qrupda görmə itkisi daha çox qocalma (katarakta, makulyar degenerasiya) ilə bağlıdır. Lakin çoxu yaşa görə pensiya aldığı üçün onlara ayrıca “əlillik” statusunun verilməsi statistikada əmək qabiliyyətli insanlarla müqayisədə az görünə bilər.

2025-ci ilin iyul ayından etibarən orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulmasına görə (I dərəcə) gözdən əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər üçün aylıq müavinət 350 manat məbləğində müəyyən edilib.

Əlillik dərəcəsi necə təyin edilir?

Azərbaycanda əlillik dərəcəsinin təyin edilməsi prosesi tamamilə elektronlaşdırılıb və gözləmə müddəti sənədlərin (Forma-88) sistemə daxil edilməsindən sonra başlayır. Qanunvericiliyə və mövcud təcrübəyə əsasən müddətlər aşağıdakı kimidir:

• Qərarın verilmə müddəti: Tibb müəssisəsi tərəfindən “Forma-88” elektron sistemə daxil edildikdən sonra Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyi tərəfindən orta hesabla 10-15 iş günü ərzində qiymətləndirmə aparılır.
• Məlumatlandırma: Qərar qəbul edildikdən dərhal sonra vətəndaşın telefonuna SMS bildiriş göndərilir və məlumatlar “e-social.gov.az” portalında əks olunur.
• Gecikmə səbəbləri: Əgər göndərişdə (Forma-88) tibbi məlumatlar natamamdırsa və ya əlavə müayinəyə ehtiyac yaranarsa, sistem sənədi geri qaytarır. Bu halda müddət yenidən hesablanır.
• Təkrar əlillik: Əgər şəxs təkrar müayinə üçün müraciət edirsə və əlillik müddətinin bitməsinə az qalıbsa, yeni qərar 6 ay əvvəldən qüvvəyə minmiş sayıla bilər ki, bu da ödənişlərdə fasilə yaranmasının qarşısını alır. 

Sənədləriniz sistemə daxil edilibsə, e-social.gov.az portalı vasitəsilə müraciətinizin statusunu canlı izləyə bilərsiniz.

Görmə qabiliyyətinin itirilməsinin əsas səbəbləri

Azərbaycanda və dünyada əsas səbəblər bunlardır:

1. Katarakta, qlaukoma, şəkərli diabet, makulyar degenerasiya kimi xəstəliklər:

2. Məişət, istehsalat və ya yol qəzaları zamanı gözün fiziki zədələnməsi və ya kimyəvi maddələrin gözə düşməsi nəticəsində travmalar və qəzalar

3. Yaxın qohum nikahları nəticəsində yaranan irsi göz xəstəlikləri (məsələn, “Toyuq korluğu” kimi tanınan Retinitis Pigmentosa) nəticəsində yaranan genetik və anadangəlmə faktorlar.

4. Müasir Həyat Tərzi nəticəsində yaranan yüksək dərəcəli miopiya (yaxından görmə). Uzun müddət rəqəmsal ekranlara baxmaq və açıq havada az vaxt keçirmək görmənin kəskin zəifləməsinə və torlu qişanın qopmasına yol aça bilər.

Qeyd edək ki, informasiya texnologiyalarının (İT) görmə qabiliyyətinə təsiri “ikitərəfli qılınc” kimidir: bir tərəfdən riskləri artırır, digər tərəfdən isə əlilliyi olan şəxslər üçün həyatı asanlaşdırır.

1. Mənfi təsirlər (Artıma səbəb olan faktorlar)

• Rəqəmsal göz yorğunluğu: Ekran qarşısında uzun müddət keçirmək gözün qırpma sayını azaldır, bu da quruluğa və görmə itiliyinə təsir edir.
• Miopiya (yaxından görmə) epidemiyası: Smartfon və planşetlərdən erkən yaşda istifadə, xüsusilə uşaqlarda gözün fokuslanma sistemini pozaraq miopiyanın sürətli artımına səbəb olur.
• Mavi işığa məruzqalma: Ekranlardan yayılan mavi işığın uzunmüddətli təsirinin torlu qişa hüceyrələrinə zərər verə biləcəyi (makulyar degenerasiya riski) barədə tibbi müzakirələr hələ də davam edir.

2. Müsbət təsirlər (Gözləmə növbəsini və həyat keyfiyyətini idarə edən tərəf)

• Erkən Diaqnostika (Süni İntellekt): İT-nin inkişafı sayəsində artıq Sİ alqoritmləri göz dibi şəkillərini analiz edərək diabetik retinopatiya və ya qlaukoma kimi xəstəlikləri həkimdən daha tez aşkarlayır.
• Əlçatanlıq (Ekran oxuyucular): Texnologiya görmə məhdudiyyətli şəxslərin “informasiya blokadası”ndan çıxmasına kömək edir. NVDA, JAWS və ya VoiceOver kimi texnologiyalar onlara proqramçı, hüquqşünas və s. kimi işləməyə imkan verir.
• Naviqasiya: Be My Eyes və ya süni intellektli eynəklər ətrafdakı obyektləri səsləndirərək kor insanların sərbəst hərəkətini təmin edir.

Bütün bu texnoloji imkanlar əlbəttə ki, müsbət xarakter daşıyır, lakin göz sağlamlığının yerini vermir. Texnologiya görmə zəifliyi olan insanların statistik sayını (xüsusilə miopiya üzrə) artırır. Statistikaya nəzər saldıqda aydın görünür ki, görmə qabiliyyətinin itirən insanların 60-65% 18-65 yaş arasında olanlardır, bu isə smartfonlardan geniş istifadəyə başlanılan 2000-ci illərin əvvəllərində ilk smartfonunu alan uşaqlar və əmək fəaliyyətində olan insanlardır.