ABŞ ənənəvi qida piramidasını effektiv şəkildə “aldadan” yeni, kökündən yenilənmiş pəhriz qaydalarını təqdim edib.

Xarici mətbuatda dərc edilən məqalədə qeyd edilir ki, cərrah general Robert F. Kennedinin rəhbərliyi altında dərc edilən sənəddə emal olunmuş qidalar əvəzinə “təbii” qidaların istehlakı vurğulanır və onilliklərdir sağlam olmayan hesab edilən qidalar bəraət qazanır.

“Qida piramidası” nədir?

Bu, hansı qidaların daha çox, hansılarının isə daha az yeyilməli olduğunu göstərən sadə bir diaqramdır. Aşağıda təməl qidalar (ən çox nə yeməli olduğunuz), yuxarıda isə məhdudlaşdırılmalı qidalar var. Sağlam qidaların seçilməsi üçün bu vizual izahın konsepsiyası 1970-ci illərdə İsveç alimləri tərəfindən hazırlanıb, lakin piramidanın ən məşhur versiyası 1992-ci ildə ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi (USDA) tərəfindən dərc edilib. Qidalanma mütəxəssisləri indi fərqli bir yanaşma ilə daha populyardırlar – hər yeməkdə zülal, karbohidrat, yağ və lifin nisbətini göstərən “Harvard Plitəsi”.

Nə dəyişib?

Qırmızı ət, quş əti, balıq, yumurta və təbii yağlı süd məhsulları (pendir, tam süd) daxil olmaqla zülallı qidalar artıq piramidanın başındadır. Bu qidalar pəhrizin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil etməlidir. Əvvəllər vurğu az yağlı və yağsız qidalara yönəlmişdi. Qırmızı ətin həftədə bir və ya iki dəfədən çox olmayaraq istehlak edilməsi tövsiyə olunurdu.

Əvvəllər məhdudlaşdırılması tövsiyə edilən kərə yağı və heyvan yağları (mal əti yağı, donuz piyi) artıq yemək bişirməkdə sərbəst istifadə olunur. Bu, əvvəlki bitki yağı ilə yemək bişirmək məsləhətindən fərqlidir.

Tərəvəzlər, göyərtilər, meyvələr və tam taxıllar pəhrizin əsasını təşkil edir.

Əsas mesaj əlavə şəkər və ultra emal olunmuş qidaları minimuma endirməkdir.
Yeni tövsiyələr bütün məktəblərdə, orduda və dövlət proqramlarında pəhrizə rəhbərlik edəcək.

Bu niyə baş verdi?

Katib Kennedinin yeni qida piramidasının (artıq mətbuat tərəfindən “Kennedi Piramidası” adlandırılıb) təqdimatı ilə bağlı mətbuat konfransında bildirdiyi kimi, əvvəlki tövsiyələr “korrupsiyalaşmış” və əsassız olaraq təbii doymuş yağları pisləmişdi. Eyni zamanda, real təhlükə — pəhrizdə təmizlənmiş karbohidratların və sənaye üsulu ilə emal olunmuş qidaların yüksək nisbəti — nəzərə alınmadı.

“Mesajım aydındır: təbii qida yeyin”, katib “əlavə şəkərə qarşı müharibə” elan edərək bildirdi.

Onun sözləri New York Times tərəfindən sitat gətirilərək qeyd edildi ki, yeni siyasət onun bitki yağlarına qarşı uzun müddətdir davam edən tənqidini və “əsas” qidalara qayıtmağın millətin sağlamlığını yaxşılaşdıracağına inamını əks etdirir.

Ət və yağ reabilitasiya olunubmu?

Sənədə görə, rəsmi olaraq bəli. Yeni qaydalar onların istehlakını təşviq edir. Lakin tibb ictimaiyyəti dəyişikliklərə qarışıq reaksiya verib.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, tövsiyələr doymuş yağları “pis” xolesterolun (LDL) yüksək səviyyəsi və ürək xəstəliyi riski ilə əlaqələndirən çoxsaylı uzunmüddətli tədqiqatların nəticələrinə ziddir.

“Pəhrizdə doymuş yağların artırılmasının faydalı olduğuna dair heç bir dəlil yoxdur”, Tufts Universitetinin Yaşlanma Tədqiqatları Mərkəzinin baş tədqiqatçısı Dr. Alis Lixtenşteyn yeni təlimatlar barədə Scientificamerican-a şərh verib.

“İnsanlar yağdan qorxmamalıdırlar, amma unutmamalıdırlar ki, onu heyvan məhsullarından almaqdansa, bitki mənşəli qidalardan almaq daha yaxşıdır. Mövcud sübutların əksəriyyəti bunu göstərir”, – deyə ekspert vurğulayıb.

Yeni qaydaların ziddiyyətli təbiəti də narahatlıq doğurur. Bir tərəfdən, onlar daha çox heyvan yağları və ət yeməyi tövsiyə edirlər. Digər tərəfdən, sənəd köhnə standartı saxlayır: gündəlik kalorilərin 10%-dək hissəsi doymuş yağdan qəbul edilməlidir. Lakin Amerika Ürək Assosiasiyası daha sərt bir limit – 6%-dən az tövsiyə edir. Çaşqınlıq, həmçinin heyvan yağlarını bərpa edərkən, qaydaların doymamış yağların – bitki yağlarının faydalarını dəstəkləyən dəlilləri nəzərə almaması ilə bağlıdır.

Eyni zamanda, ekspert icması bütöv qidalara diqqət yetirməyi və emal olunmuş qidalara və əlavə şəkərlərə qarşı mübarizəni təsdiqləyib (baxmayaraq ki, bu tendensiya illərdir aparıcı diyetoloqlar tərəfindən dəstəklənir).

Ekspertlər qeyd edirlər ki, yeni “Kennedi piramidası” sadəcə diyetetikanın əsas prinsiplərində dəyişiklik deyil, siyasi və ideoloji bir addımdır.

Qırmızı ət və kərə yağı həqiqətən də rəsmi tövsiyələrə qayıdıb, lakin onların “reabilitasiyası” yeni elmi dəlillərə deyil, “təbii qida” fəlsəfəsinə və keçmiş yanaşmaların tənqidinə əsaslanır.

Kennedi iddia edirdi ki, yeni qaydalar nəticədə amerikalıların sağlamlığını yaxşılaşdıracaq. Bununla belə, tibb ictimaiyyəti ürək-damar sağlamlığı üçün potensial risklər barədə xəbərdarlıq edir.

Nəticə olaraq, demək olar ki, Amerikalılara təbii ət və yağları rasiondan tam çıxartmaq əvəzinə onları dietik normalar çərçıvəsində yeməyi tövsiyyə edir, çünki bu məhsullarda insan organizmi üçün əvəzolunmaz xeyirli fermentlər və vitaminlər var. Yəni, yeyin, amma az-az.