Elektron siqaretlər və ya “vape” məhsulları, adətən, nikotin, dadvericilər və digər kimyəvi maddələr ehtiva edən mayenin qızdırılması nəticəsində əmələ gələn aerozolu (buxarı) nəfəs alma prinsipinə əsaslanır. Reklamlarında “adi siqaretdən daha təhlükəsiz” kimi təqdim olunsa da, elmi tədqiqatlar bu aerozolun orqanizmə vurduğu zərərlərin heç də az olmadığını göstərir.

Müxtəlif mənbələrdən əldə etdiyimiz məlumatlara əsasən bu gün artıq əminliklə deyə bilərik ki, elektron siqaretlər zərərlidir, xüsusəndə yeniyetmələr və siqaret çəkməyən insanlar üçün.

Aşağıda mövzu ilə bağlı topladığımız məlumatları təqdim edirik.

Ağciyərlərin zədələnməsi və tənəffüs xəstəlikləri

Elektron siqaret istifadəsinin ən ciddi nəticələri ağciyərlər üzərində müşahidə olunur:

Aerozolun tərkibindəki zəhərli hissəciklər: Tədqiqatlar göstərir ki, veyp aerozolu ağciyərlərin dərinliklərinə çəkilən çox kiçik hissəciklər ehtiva edir. Bu hissəciklər (ultrafine particles) tənəffüs yollarında çökərək iltihaba, hüceyrə ölümünə, çapıqlanmaya və DNT zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Popkorn ağciyəri (Bronxiolitis obliterans): Veyplərin tərkibindəki bəzi dadverici kimyəvi maddələr (xüsusilə Diasetil) “popkorn ağciyəri” kimi tanınan bronxiolitis obliterans xəstəliyi ilə əlaqələndirilir. Bu, ağciyərlərin kiçik hava yollarında daimi iltihaba və çapıqlanmaya gətirib çıxaran ciddi bir vəziyyətdir.

EVALI sindromu: 2019-cu ildə qeydə alınan E-cigarette or Vaping Product Use-Associated Lung Injury (EVALI) sindromu, veyp istifadəçilərində müşahidə olunan kəskin və ağır ağciyər zədələnməsidir. Xüsusilə THC (Tetrahidrokanabinol) ehtiva edən mayelərdə qatılaşdırıcı kimi istifadə olunan Vitamin E Asetatın bu sindromda əsas kimyəvi səbəb olduğu müəyyən edilib.

Ürək-damar sisteminin zədələnməsi:
Nikotinin və aerozoldakı digər kimyəvi maddələrin ürək-damar sisteminə mənfi təsirləri elmi cəhətdən təsdiqlənmişdir:

Nikotinin təsiri: Veyplərin əksəriyyəti nikotin ehtiva edir (nikotinsiz olduğu iddia edilənlərin bəzilərində belə nikotin tapılıb). Nikotin yüksək dərəcədə asılılıq yaradır, ürək döyüntüsü sürətini artırır, qan təzyiqini yüksəldir və damarları qıcıqlandırır. Bu, ürək xəstəlikləri və infarkt riskini artırır.

Endotel funksiyasının pozulması: Tədqiqatlar göstərir ki, elektron siqaretlərin xroniki istifadəsi qan damarlarının funksiyasını (endotel funksiyası) əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir. Bu pozuntu ateroskleroz (damarların sərtləşməsi) riskini yüksəldir.

3. Beyin və asılılıq riski
Elektron siqaretlər xüsusilə yeniyetmələr və gənclər üçün böyük təhlükə daşıyır:

Yüksək asılılıq: Veyplərin tərkibindəki nikotin beyində dopamin ifrazını artıraraq mükafat sistemini aktivləşdirir və güclü fiziki asılılıq yaradır.

Yeniyetmə beyin inkişafına zərər: Elmi sübutlar göstərir ki, nikotin yeniyetmələrdə beyin inkişafına zərər verir. Bu, diqqət, öyrənmə və davranış nəzarəti ilə bağlı problemlərə səbəb ola bilər.

4. Aerozolun tərkibindəki zəhərli kimyəvi maddələr
Veyp buxarı yalnız su buxarı deyil. Tərkibində yüzlərlə zəhərli maddənin olduğu sübut edilmişdir:

Kimyəvi maddə mənbə və təsir elmi sübut edilib – formaldehid dezinfeksiyaedici maddə. Onun xərçəngə səbəb olduğu məlumdur. Mayenin həddindən artıq qızması (“quru çəkim” zamanı) nəticəsində əmələ gəlir.
Akreolein alaq otu dərmanı tərkibində istifadə olunur. Ürək və ağciyərlər üçün zəhərlidir, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyinə (KOAH) səbəb ola bilər. Tənəffüs yollarının kəskin zədələnməsinə səbəb olur.
Ağır metallar nikel, qalay, qurğuşun, xrom qızdırıcı elementlərdən aerozola keçir və orqanizmin daxili orqanlarına, o cümlədən sinir sisteminə zərər verir.
Volatil üzvi birləşmələr (VÜB), o cümlədən benzol kimi maddələr çəkdiyinizin tərkibinə daxildir. Baş ağrısı, ürəkbulanma, göz, burun və boğaz qıcıqlanmasına səbəb olur; qaraciyərə və sinir sisteminə zərər verə bilər.

Nəticə olaraq demək olar ki, elektron siqaretlər insan organizmi üçün təhlükəlidir və bu elmi sübut edilib. Müqayisəli tədqiqatlar veyplərin adi siqaretdən bir qədər az zərərli olduğunu göstərsə də (çünki tütün yanması baş vermir və qətranın çox hissəsi yoxdur), bu, veyplərin təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir.

Elektron siqaretlər siqaret çəkməyən insanlar və yeniyetmələr üçün qətiyyən tövsiyə edilmir.

Veyplər hələ də zəhərli kimyəvi maddələr ehtiva edən, ağciyər və ürək xəstəlikləri riskini artıran və yüksək dərəcədə asılılıq yaradan məhsullardır.

Unutmaq olmaz ki, elektron siqaretlərin uzunmüddətli təsirləri haqqında elmi məlumatlar hələ də toplanır, lakin mövcud sübutlar onların insan orqanizminə mənfi təsir göstərdiyini qəti şəkildə təsdiqləyir.

Elektron siqaretlərin (vape) qadağan edilməsi və ya ciddi şəkildə məhdudlaşdırılması qlobal bir tendensiyadır. Hökumətlər əsasən gənclərin nikotinə aludə olmasının qarşısını almaq və potensial sağlamlıq risklərini azaltmaq məqsədilə bu addımı atırlar.

Aşağıda elektron siqaretləri tam və ya qismən qadağan edən bəzi ölkələr və bu qadağanı tətbiq edən əsas beynəlxalq yanaşmalar təqdim edilmişdir:

Region	Ölkə	Qadağanın Tipi	Əsas Qadağa Sahəsi
Asiya/Orta Şərq	Özbəkistan	Tam qadağa	Elektron siqaretlərin, veyplərin və nikotin tərkibli mayelərin istehsalı, idxalı, satışı, saxlanması və daşınması tamamilə qadağandır (2025-ci ilin sonunda qüvvəyə minib).
	Hindistan	Tam qadağa	Elektron siqaretlərin istehsalı, idxalı, satışı, reklamı və dövriyyəsi tam qadağandır.
	Tailand	Tam qadağa	Satış, idxal və xidmətlərinə görə cərimələr və ya həbs cəzası tətbiq olunur. Ölkəyə gətirilməsi də qadağandır.
	Sinqapur	Tam qadağa	Satış, idxal, paylama və hətta şəxsi istifadə qadağandır. Ciddi cərimələr tətbiq edilir.
	Meksika	Satış qadağası	İstehsalı, idxalı, ixracı, paylanması və kommersiya satışı tamamilə qadağandır.
	Qətər	Tam qadağa	Satışı, idxalı və istifadəsi qadağandır.
Okeaniya	Avstraliya	Çox ciddi məhdudiyyət	Nikotin ehtiva edən elektron siqaretlər və mayelər yalnız həkim resepti ilə apteklərdən alına bilər. Birdəfəlik veyplərin (disposable vapes) idxalı tam qadağandır.
	Qazaxıstan	Tam qadağa	Elektron siqaretlərin satışına, idxalına və yayılmasına görə ciddi inzibati və cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulur.
Avropa	Belçika	Qismən Qadağa	Birdəfəlik elektron siqaretlərin (disposable vapes) satışı qadağan edilir (2025-ci ilin əvvəlindən Aİ ölkələri arasında bu addımı atan ilk ölkə olub).
	Ukrayna	Qismən Qadağa	Ətirli elektron mayelərin satışı, istehsalı və idxalı qadağan edilmişdir (2023-cü ildən).
Cənubi Amerika	Braziliya	Satış qadağası	Elektron siqaretlərin satışı, idxalı və reklamı qadağandır.

Elektron siqaretlərin qadağası və ya tənzimlənməsi ilə bağlı qərar verən birbaşa “beynəlxalq təşkilat” yoxdur. Lakin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) bu məsələdə əsas istiqamətverici rol oynayır.

ÜST elektron siqaretlərin satışını tam qadağan etməyə çağırır və xüsusi dadverici vəyplərin qadağan edilməsini və gənclərin onun istifadəsinə cəlb edilməsinin qarşısını almaq üçün sərt tədbirlərin görülməsini tövsiyyə edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, qlobal trend ciddi şəkildə məhdudiyyətlərin artırılması, xüsusilə də birdəfəlik və dadlandırılmış elektron siqaretlərə qarşıdır.