Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) süni intellektin səhiyyədə istifadəsinin hüquqi bazasının yaradılması ilə bağlı çağırış edib. Təşkilatın Avropa ofisinin hesabatında pasient və tibb personalını qorumaq üçün əsas hüquqi mexanizmlərin olmadığına diqqət yönəldilir. Problem nədədir? Pasientlərə və personala süni intellektin istifadəsi necə mənfi təsir göstərir?

Bu, çox aktual və vacib bir məsələdir. ÜST-ün Avropa Ofisinin diqqət çəkdiyi əsas problem, süni intellektin (Sİ) səhiyyədə istifadəsinə dair əsas hüquqi və tənzimləyici mexanizmlərin olmaması və ya qeyri-kafi olmasıdır.

Bu boşluq bir sıra mənfi təsirlərə və risklərə yol açır, həm pasientlərə, həm də tibb personalına (həkimlərə, tibb bacılarına) təsir edir.

Belə ki, əgər Sİ tərəfindən verilən diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi səhv olarsa və bu pasientin sağlamlığına zərər verərsə, kimin məsuliyyət daşıyacağı qeyri-müəyyən qalır – Sİ proqram təminatının inkişaf etdiricisi, onu istifadə edən həkim, yoxsa tibb müəssisəsi? Hazırda bu sualın cavabı qeyri-müəyyəndir. Hüquqi baza olmadıqda, pasientin kompensasiya alması çətinləşir.

Bundan başqa, pasientin məlumatlarının məxfiliyinin və təhlükəsizliyinin qorunması məsələsində sual altındadır.

Sİ sistemləri pasientlərin böyük həcmdə həssas tibbi məlumatlarını toplayır və təhlil edir. Yetərli hüquqi çərçivə və kibertəhlükəsizlik tədbirləri olmadan, bu məlumatların məxfiliyinin pozulması və ya kiberhücumlara qarşı zəiflik riski yaranır. Bu məlumatlara həkim və tibb personalı cavabdeh olanda, onların yayılmaması peşəkar etika məsələsi olur, lakin məlumat bazalarının yetərincə qorunmadığı hallarda biz sadəcə texniki problemlər üz-üzə qalırıq: “sistem sındırıldı və məlumatlar oğurlandı” arqumenti ilə bağlı kimin məsuliuyət daşıyacağı məlum deyil. Bu arada bir çox həkimlərin özlərinə məxsus olan pasientlərin şəxsi məlumatlarından və xəstəlik tarixçəsindən ibarət məlumat bazası var, bu məlumatlar sadəcə həkimin şəxsi kompüterində saxlanılır və bu kompüterin nə dərəcə kibertəhdidlərə açıq olması həkimin texniki savadlılığından və səriştəsindən asılıdır.

Daha bir problem, ayrı-seçkilik və qərəzli alqoritmlər ilə bağlıdır (Bias): Sİ-nin öyrədildiyi məlumat bazaları (datasetlər) müəyyən demoqrafik qrupları (məsələn, müəyyən etnik, yaş, ya da sosial qrupları) yetərincə təmsil etməyə bilər. Bu zaman, Sİ-nin qəbul etdiyi qərarlar (məsələn, diaqnoz) həmin qruplara qarşı qərəzli ola bilər, nəticədə müalicənin keyfiyyətində bərabərsizlik yarana bilər.

İnsan elementinin olmaması daha bir zəiflik dur. Sİ analitik tapşırıqlarda effektiv olsa da, insani münasibəti, empatiyanı və şəfqəti tam əvəz edə bilməz. Həkimlə pasient arasında etimada əsaslanan ünsiyyət əlaqəsinin zəifləməsi tibbi yardımın keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Süni intellektin tibb personalı (həkimlər və s.) üçün risk və mənfi təsirləri mövcuddur.

Belə ki, hüquqi baza olmadıqda, Sİ-nin səhvinə görə son məsuliyyətin kimin üzərinə düşəcəyi bəlli deyil. Bu, həkimlərin üzərinə əlavə hüquqi və etik yük qoya bilər. Həkimlər, Sİ-nin verdiyi tövsiyələri həmişə kor-koranə qəbul etmək və ya ondan imtina etmək dilemması ilə qarşılaşa bilərlər.

Daha bir problem şəffaflıq ilə bağlıdır . Bir çox Sİ sistemi “qara qutu” kimi işləyir. Yəni, sistemin müəyyən bir nəticəyə niyə gəldiyini aydın şəkildə izah etmək çətindir. Həkimlər, pasientlərə müalicə planını izah edərkən və ya Sİ-nin qərarının etibarlılığını yoxlayarkən böyük çətinlik çəkirlər.

Eyni zamanda peşəkar rolun dəyişməsi müşahidə olunur. Sİ tərəfindən diaqnostikanın və sadə tapşırıqların avtomatlaşdırılması bəzi tibb işçilərinin rollarının dəyişməsinə və ya hətta iş yerlərinin itirilməsinə səbəb ola bilər.

Tibb personalının artıq yeni bacarıqlara yiyələnməsi şərt olacaq. Tibb personalının Sİ sistemlərindən məsuliyyətlə istifadə etmələri üçün əlavə təlimlərə və savadlılığın artırılmasına ehtiyac var. Bunun üçün investisiya və strategiyaların olmaması mövcud boşluğu dərinləşdirir.

ÜST-ün yuxarıda qeyd olunan çağırışı, Sİ-nin səhiyyədəki böyük potensialını (diaqnostikanın dəqiqləşdirilməsi, kadr çatışmazlığının aradan qaldırılması) istifadə edərkən, bu riskləri azaltmaq üçün etik, hüquqi və tənzimləyici çərçivənin təcili yaradılması zərurətindən irəli gəlir.