Bakı Metropoliteninin inkişafı Azərbaycanda (xüsusilə Bakıda) avtobusların fəaliyyətinə bir neçə əsas istiqamətdə təsir göstərəcək.

İlk növbədə bu sərnişin axınının yenidən bölüşdürülməsinə gətirib çıxaracaq.

Belə ki, avtobuslara tələbatın azalması müşahidə olunacaq. Yeni metro xətləri və stansiyaları işə düşdükcə, əvvəllər avtobuslardan istifadə edən sərnişinlərin bir hissəsi daha sürətli və etibarlı olan metropolitenə keçəcək. Bu, xüsusilə paralel marşrutlar üzrə işləyən avtobusların sərnişin yükünü azaldacaq.

Bununla yanaşı, əsas tranzit yolları yüngülləşəcək. Metronun əhatə etdiyi əsas şəhər arteriyalarında (məsələn, mərkəzi prospektlər) avtobuslara olan tələbat azalacaq, bu da tıxacların qismən azalmasına kömək edə bilər.

Daha sonra, avtobus marşrutlarının optimallaşdırılması və dəyişdirilməsi gözlənilə bilər.

Avtobuslar artıq metropoliteni qidalandırıcı funksiyası daşıyacaqlar (Feeder Services). Onlar artıq uzun məsafəli, paralel marşrutlar əvəzinə, sərnişinləri evlərindən və ya iş yerlərindən ən yaxın metro stansiyalarına çatdıran (qidalandıran) nəqliyyat vasitəsinə çevriləcək.

Yerüstü nəqliyyat artıq periferik ərazilərə fokuslanacaq. Metropolitenin çatmadığı və ya uzaq olduğu şəhərkənarı və periferik yaşayış məntəqələri üçün avtobus marşrutlarının əhəmiyyəti artacaq. Avtobuslar bu ərazilərdən sərnişinləri şəhər mərkəzinə deyil, bilavasitə metro stansiyalarına yönəldəcək.

Ehtimal edilir ki, marşrutların ləğvi və ya birləşdirilməsi gözlənilən addımlardan biridir. Sərnişin axınının kəskin azaldığı bəzi avtobus marşrutları ləğv edilə bilər və ya daha səmərəli işləmək üçün birləşdirilə bilər.

Metronun inkişafı nəticəsində baş verə biləcək daha bir yenilik nəqliyyatın inteqrasiyası və rahatlığın təmin edilməsi ilə bağlı olacaq.

Azərbaycanda artıq vahid ödəniş sistemi tətbiq edildiyi üçün və bir neçə bankın bu gün artıq bank kartları ilə nəqliyyat ödənişlərini əlçatan etdiyi üçün bu prosesdə  ideal inkişaf ssenarisi tətbiq edilməkdədir, metropoliten və avtobuslar arasında vahid bilet və ödəniş sistemi mövcuddur və sərnişinlərin rahatlığını təmin etmək üçün alternativ ödəniş imkanları yaradılır.

Nəqliyyat qovşaqları: Metro stansiyalarının ətrafında rahat avtobus dayanacaqları, parkinqlər (Park-and-Ride) və digər nəqliyyat növləri ilə inteqrasiya olunan müasir nəqliyyat qovşaqları yaradılıb.

Beləliklə gördüyümüz kimi, metropolitenin inkişafı avtobusları sıradan çıxarmayacaq, əksinə, onların rolunu daha səmərəli və tamamlayıcı bir funksiyaya yönəldəcək. Avtobuslar uzun, şəhəri kəsən tranzit funksiyasından, metro ilə birləşmiş, şəbəkəni qidalandıran qısa marşrutlar şəklindəki funksiyaya keçəcək. Nəticədə, şəhərin ümumi nəqliyyat sistemi daha inteqrasiyalı, sürətli və etibarlı olacaq.

Dünyada metro xətləri genişləndikcə avtobus şəbəkələrini uğurla yenidən qurmuş və səmərəliliyi artırmış bir çox şəhər nümunəsi var.

Misal üçün Moskvada (Rusiya) son illərdə metro xətlərini (xüsusilə Moskva Mərkəzi Dairəsi – MCC və yeni Böyük Halqa Xətti) və yerüstü nəqliyyatı (avtobus, tramvay) inteqrasiya edərək böyük bir nəqliyyat islahatı həyata keçirib.

“Maqistral” (magistral) adlı nəhəng marşrut islahatının əsas prinsipi köhnə, çoxlu sayda kiçik avtobus marşrutları ləğv edilib və onların əvəzinə üç növ yeni marşrut yaradılıb:

• M (Maqistral): Əsas şəhər arteriyaları boyunca hərəkət edir, metro stansiyalarını birləşdirir və sərnişin axını ən yüksək olan yerlərdə keçid rolu oynayır.
• E (Ekspress): Uzaq rayonları mərkəzi stansiyalarla sürətli şəkildə birləşdirir (az dayanacaqla).
• S (Sosial/Rayon): Qısa məsafəli marşrutlar olub, sərnişinləri bilavasitə yaşayış məntəqələrindən ən yaxın metro stansiyasına çatdırır (qidalandırıcı funksiya).

Nəticə olaraq avtobuslar artıq mərkəzə getmək əvəzinə, sərnişinləri metroya yönəltdiyi üçün şəbəkənin ümumi səmərəliliyi və sürəti artırılıb.

İkinci analoji islahat Minsk şəhərində həyata keçirilib (Belarus). Minsk şəhərində hər dəfə yeni metro stansiyaları açıldıqda, ətraf ərazilərdəki yerüstü nəqliyyat marşrutları dərhal dəyişir.

Beləliklə şəhərətrafı marşrutların qısaldılmasına nəil olunur. Şəhərətrafı kəndlərdən və yaşayış məntəqələrindən gələn avtobus marşrutları əvvəllər şəhərin mərkəzinə qədər uzanırdı. Yeni metro stansiyaları açıldıqda, bu marşrutlar mərkəzə getmək əvəzinə, sadəcə ən yaxın yeni metro stansiyasında dayanır və sərnişinlər oradan metroya keçid edir.

Nəticədə şəhərin mərkəzi hissəsində avtobusların yaratdığı tıxac yükü azaldılır, şəhərətrafı marşrutların əməliyyat xərcləri qısalma hesabına azalır və metro əsas nəqliyyat vasitəsi kimi möhkəmlənir.

Nəhayət Sinqapurun bu sahədə təcrübəsi yüksək səviyyəli inteqrasiyaya malik nəqliyyat sisteminin yaradılması ilə tamamlanıb.

Sinqapurda islahatın əsas prinsipi çoxnövlülük və vahid bilet sistemi üzərində qurulub.

Avtobuslar şəhər metrosunun çatmadığı hər bir ərazini əhatə etmək üçün xüsusi olaraq dizayn edilib. Vahid bilet/kart sistemi (məsələn, EZ-Link kartı) tətbiq edilir ki, sərnişinlər metro və avtobus arasında minimal xərclə və ya heç bir əlavə ödənişsiz keçid edə bilsinlər.

Bu sistem avtobusları metroya rəqib yox, tamamlayıcı hissəyə çevirir. Sərnişinlər üçün bütün şəbəkə bir bütöv kimi rahat və səmərəli işləyir.

Bu nümunələr göstərir ki, metro inkişaf etsə, Bakı Avtobus Parkının (BakuBus) və digər operatorların reallığı aşağıdakı kimi dəyişə bilər:

1. Paralel Marşrutlar Ləğv Ediləcək: Yeni metro xəttinə paralel işləyən avtobus marşrutları (məsələn, Həzi Aslanovdan 28 May istiqamətindəki marşrutlar) ya ləğv edilməli, ya da qısaldılmalıdır.
2. Qidalandırıcı Rol Güclənəcək: Avtobuslar əsasən Hövsan, Ramana, Zabrat kimi şəhərətrafı və yeni inkişaf edən qəsəbələrdən sərnişinləri ən yaxın yeni metro stansiyasına daşıyan “feeder” marşrutlara çevriləcək.
3. Rəqabətlilik Əvəzinə İnteqrasiya: Avtobus operatorlarının rentabelliyi marşrutların səmərəli şəkildə inteqrasiya olunmasından asılı olacaq.

Beləliklə, hər iki sərnişindaşıyıcı bir istiqamətdə fəaliyyət göstərəcək – sərnişinlərin rahatlığı və şəhər yollarında tıxacların azaldılması və nəticə olaraq şəhər ekologiyasının və cəlbediciliyinin artırılmasına nail olacaqlar.