Nəticə olaraq uşaqlar dələduzların və şantajçıların qurbanına çevrilirlər, psixoloji təsirə məruz qalırlar.

Kaspersky mütəxəssisləri 2025-ci ilin birinci rübündə Azərbaycanda uşaqların hansı
servislərdə vaxt keçirdiyini təhlil edib və yayılmış kibertəhdidlər barədə xəbərdarlıq
ediblər.

“Kaspersky Safe Kids”-dən əldə edilmiş məlumatlara görə uşaqlar vaxtlarını ən çox
messencerlərdə, video platformalarda və oyun servislərində keçiriblər. Ən çox istifadə
olunan platformalar isə “YouTube”, “WhatsApp” və “TikTok” olub.

Statistika nə deyir?

“Android” əməliyyat sistemi ilə işləyən mobil qurğularda uşaqların ən çox vaxt keçirdiyi
tətbiq “YouTube” olub — bu müddət populyar proqramlarda keçirilən ümumi vaxtın
27,4%-ni təşkil edib.

İkinci yerdə “WhatsApp” messenceri(18,8%), üçüncü yerdə isə “TikTok” (14,9%) yer
alıb.

Sonrakı yerləri “Chrome” brauzeri (8,7%), “Instagram” (8,5%) və “Roblox” oyun
platforması (6,7%) tutub.

Bunlarla yanaşı, “Telegram” (5,8%), “Brawl Stars” oyunu (5%) və “YouTube Kids” (2%)
də populyar tətbiqlər arasında yer alıb.

“Windows” əməliyyat sistemi ilə işləyən kompüterlərdə isə Azərbaycandakı uşaqlar
ən çox “Chrome” brauzerindən istifadə ediblər — onların bu tətbiqdə keçirdikləri vaxt
ümumi vaxtın 42%-ni təşkil edib.

İkinci yerdə “WhatsApp” (13,8%), üçüncü yerdə isə “Microsoft Edge” (11,5%) qərarlaşıb.
Ardınca “Discord” (9,4%), “Roblox” (7,8%), “Yandex” (5,6%) və “Skype” (5,4%) gəlir.

Şagirdlər vaxtlarını təxminən 2%-ni “Microsoft Office” proqramlarında keçiriblər.
Araşdırmanın nəticəsi olaraq Kaspersky mütəxəssisləri xəbərdarlıq edirlər: kibercinayətkarlar uşaqların hansı tətbiqlərə üstünlük verdiyini bilir və bu populyar
tətbiqlərdən fırıldaq sxemlərində aktiv şəkildə istifadə edirlər.

Çox vaxt hücumlar messencerlər və sosial şəbəkələr vasitəsilə baş verir, lakin zərərli
məzmunla digər proqramlarda və servislərdə də qarşılaşmaq mümkündür — məsələn,
videolara yazılan şərhlərdə və ya məktəblilər arasında məşhur olan oyun forumlarında.
Xüsusilə aktual olan kibertəhdidlər hansılardır?

Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər: kiberdələduzlar uşaqların maraqlarına uyğun
taktikalarla populyar tətbiqlərə, oyunlara və messencerlərə daxil olurlar. Ən geniş
yayılmış sxemlər bunlardır:

Təhlükəli çağırışlar. Sosial şəbəkələr və messencerlər vasitəsilə uşaqlara psixoloji təzyiqlə dolu tapşırıqlar göndərilir: “Sübut elə ki, qorxaq deyilsən”, “Bunu et — səni rahat buraxacağıq”. Bəzən onları şantaj da edirlər və ya özlərini dost kimi təqdim edərək etimadlarını qazanmağa çalışırlar. Bu tip “oyunlar” ciddi hadisələrə səbəb ola bilər.

Uşaq məlumatlarından istifadə edərək valideynləri aldatmaq. Uşaqlar tez-tez internetdə şəxsi məlumatlarını paylaşırlar: valideynlərinin adları, telefon nömrələri, evin və ya məktəbin şəkilləri. Fırıldaqçılar bu məlumatlardan istifadə edərək böyükləri aldatmağa çalışırlar —məsələn, uşağın adından fişinq məktubları və ya saxta mesajlar göndərirlər.

Oyun hesablarının və bank kartlarının icarəsi. Yeniyetmələrə “asan qazanc” vəd edilərək oyun hesablarını və ya bank kartlarını icarəyə vermək təklif olunur. Bu cür təkliflər əslində dələduzluq sxemlərinin bir hissəsidir. Valideynlər uşaqlara izah etməlidirlər ki, bu cür hərəkətlərə görə məsuliyyəti hesabın və ya kartın sahibi daşıyır.

Valideynlər nə etməlidirlər?

“Azərbaycanda uşaqların rəqəmsal aktivliyi hər il artır. Valideynlər üçün əsas məsələ
təkcə uşağın hansı tətbiqlərdən istifadə etdiyini nəzarətdə saxlamaq deyil, eyni
zamanda internetdə düşünülmədən atılan addımın hansı risklər doğura biləcəyini izah
etməkdir. Əgər uşaq təhdidlərlə, qorxu və ya psixoloji təzyiqlə qarşılaşarsa, ən vacibi odur ki, o, yaxınları ilə danışa biləcəyini və hər zaman dəstək görəcəyini bilsin», — deyə
Kaspersky-nin Azərbaycandakı rəsmi nümayəndəsi Müşviq Məmmədov bildirib.

Uşaqların internetdə təhlükəsiz vaxt keçirməsi üçün Kaspersky həmçinin aşağıdakıları
tövsiyə edir:

• uşağa öz hesablarını necə qorumağı öyrədin, çətin şifrələr yaratmağı və
  ikimərhələli identifikasiyanı (2FA) necə qurmağı başa salın;
• uşağın hansı tətbiqlərdə və oyunlarda çox vaxt keçirdiyi ilə maraqlanın və həmin
  platformaları öyrənin. Bu, onun maraqlarını daha yaxşı anlamağa və ailə
  daxilində etimadlı münasibətlər qurmağa kömək edəcək;
• xüsusi valideyn nəzarəti proqramlarından istifadə edin.

Məlumatlar “Kaspersky Safe Kids” tətbiqinin anonimləşdirilmiş statistikasına əsaslanır.
Statistika “Android” əməliyyat sistemi ilə çalışan mobil cihazlarda və “Windows”
əməliyyat sistemi ilə təchiz edilmiş kompüterlərdə uşaqların tətbiqlərdə keçirdiyi
saatların sayına görə aparılıb. 100% göstərici ən populyar on tətbiqdə keçirilən ümumi
vaxt əsasında hesablanıb, faiz bölgüsü isə hər tətbiqdə keçirilən saatların sayına görə
müəyyən edilib.