Cəmiyyətimizdə artıq 50-60+ yaşında olmağına baxmayaraq aktiv olan və cavan görünən insanların çoxalması müşahidə olunur. Hətta bu mövzu “Elə sizin kimilərə görə pensiya yaşı artırılır” kimi memlərin əmələ gəlməsinə səbəb olub. Bu tendensiyanın arxasında nə durur və niyə bəzi insanlar digərlərindən fərqli olaraq daha uzun zaman aktivliyini, sağlamlığını, məhsuldarlığını qoruyub saxlaya bilir?

İlk növbədə qeyd etməliyik ki, yeni görünsədə bu mövzu artıq 80-ci illərdən bəri araşdırılır. Belə ki, alimlər (Ervik, Lindén, 2013) bu sahədə hazırda iki əsas paradiqmanın olduğunu iddia edirlər. Bunlar 1980-ci illərdə işlənib hazırlanmış məhsuldar qocalma və əsrin əvvəlində təqdim edilən aktiv qocalma konsepsiyasıdır. Eyni zamanda, Tipologiya (Rowland, 2012) göstərir ki, qocalmanın ən azı beş fərqli anlayışı var: aktiv qocalma, müsbət qocalma, sağlam qocalma, məhsuldar qocalma və yerində qocalma. Elmi ədəbiyyatda həmçinin uğurlu qocalma, harmonik qocalma və s. kimi anlayışlar mövcuddur.

Uzun zaman ərzində qocalıq fiziki və psixoloji tənəzzül və sosial geriləmə ilə xarakterizə olunan bir həyat dövrü kimi qəbul edildi. Bu nöqteyi-nəzərdən öyrənmə, iş və asudə vaxt həyatın üçlü bölünməsi kimi tanınan həyat boyu üç ciddi ardıcıl mərhələ kimi təsvir edilib. Üçüncü mərhələ asılılıq, tənəzzül və itki mərhələsi kimi konseptuallaşdırılıb. İlk konseptual modellər qocalma prosesini bu xüsusiyyətlərə görə hesab edirdilər. Beləliklə, ayrılma nəzəriyyəsi sosial qarşılıqlı əlaqədən qaçınılmaz və tədricən çəkilməyi nəzərdə tuturdu. Bu nəzəriyyəyə görə, qocalmış insanlar və cəmiyyət arasındakı bu qarşılıqlı yadlaşma həm fərdlərə, həm də cəmiyyətə fayda gətirir. Bu proses zamanı yaşlı insan sosial fəaliyyətləri məhdudlaşdıra bilər, lakin xoşbəxt və həyatdan məmnun qala bilər.

Bir çox alimlər, aktiv istirahət edən insanların həyatdan məmnunluq səviyyəsinin daha yüksək olduğunu qeyd edirlər və asudə vaxtın uğurlu qocalma prosesində mühüm amil olduğunu vurğulayırlar. Alimlər uğurlu qocalma konsepsiyasını yaşlı insanların yaradıcılıq fəaliyyətinin dəstəklənməsi, yeni texnoloji və sosial innovasiyaların yayılması və yaşlı vətəndaşların iştirakını təşviq etmək üçün yaşlanma siyasəti çərçivəsində yaradıcılığın istifadəsi ilə əlaqələndirir. Oxşar yanaşmanı müvəffəqiyyətli qocalmanı yüksək təhsil səviyyəsi, şəxsi gəlir, şəxsi inkişaf və həyata nəzarət kimi amillərlə müəyyən edən alimlər qeyd edirlər.

Hətta sosial eksperimentlərdən birində qocalar evində yaşayan ahıl insanlarla uşaq evlarində yaşayan uşaqlarla bir araya gətirməsinin hər iki tərəf üçün müsbət effekti müşahidə olunub.

Fikir vermisinizsə, məktəb müəllimləri uzun zaman aktiv və fəal olurlar. Burada onların daim gənclərin arasında olmasının, bir çox hallarda pozitiv enerji almalarının rolu böyükdür.

Ziyalı insanların və zehni əməklə məşğul olmanın insanların sağlamlığına, fəallığına və uzunömürlüyünə müsbət təsir göstərdiyi artıq alimlər tərəfindən təsdiq edilib.

Qadjetlər və sosial şəbəkələr insanlara global internet şəbəkəsinin iştirakçılarından biri olmaq və virtual məkanda yeni aktivlik imkanlarından istifadə etmək üçün şərait yaradır. Beləliklə, onlar daim ünsiyyətdə və axtarışda olurlar, bilik bacarıqları ilə bölüşürlər, yeni bacarıqlara yiyələnirlər və sosiumdan kənarda qalmırlar. Qeyd edilən amillər, tibbin yeni nailiyyətlərinin əlçatanlığı ilə yanaşı insanların uzunömürlülüyünə müsbət təsir göstərə bilər. Lakin bu yalnız o vaxt baş verər ki, biz qadjetlərlə aktiv həyat tərzini və sağlam qidalanmanı tarazlı şəkildə həyatımızda tətbiq edərik.

Aktiv, müsbət və məhsuldar uzunömürlüyün geniş yayılmasına cəmiyyətin və mentalitetin təsiri böyükdür. Belə ki, bəzi icmalarda “sən artıq o yaşda deyilsən”, “bunun üçün artıq qocalmısan”, “bu geyim sənin yaşına uyğun deyil”, “səninki, artıq bitib” kimi ifadələr bir çox ruhən cavan olan insanı ruhdan salaraq stressə məruz qoyub vaxtından öncə qocaldır. Amma bu heçdə o demək deyil ki, insan reallıqdan tamam qopub, yaşını unudaraq özünü gülünc vəziyyətə salsın. Hər bir aktivlik qədərində olmalıdır ki, sonda səhhətə ziyan vurmasın.

Hollandiyalı tədqiqatçılar belə nəticəyə gəliblər ki, sabit meyarlar uğurlu qocalmanın bir çox digər mümkün yollarını nəzərə almır. Chung S. və Park S. tərəfindən aparılan bir araşdırma göstərib ki, Cənubi Koreyada yaşlı insanlar üçün uğurlu qocalmanın maddi və ya sosial uğurla əlaqəsi yoxdur, onlar üçün “həyata pozitiv münasibət”, “uğurlu yetkin uşaqlar” və “başqaları ilə münasibətlər” daha önəmlidir.

Yaşlı insanların cəmiyyətdə iştirakının artırılması baxımından aktiv qocalmanı təşviq edən siyasət proqramlarında bu vurğu, bir tərəfdən artan dövlət xərclərini azaldır, digər tərəfdən, yaşlanan insanlar üçün adekvat həyat keyfiyyətini təmin edir, onların bacarıqlarını və təcrübələrini öyrənib istifadə edir. Bu, əmək fəaliyyətinin aktiv uzunömürlülüyün digər komponentləri arasında fərqlənməsi ilə əsaslandırılır, çünki o, yaşlanan bir insanın sağlam, təhlükəsiz və müstəqil həyatının əsas elementi kimi müstəqil gəlirlə təmin edir.

Aynur Vəliyeva