Bu il MONT Azərbaycan şirkəti ölkəmizin İnformasiya Texnologiyaları (İT) bazarında 15 illik yubileyini qeyd etdi. Şirkət bu müddət ərzində pirat proqram təminatı ilə mübarizə və lisenziyalı proqram təminatının tətbiqi sahəsində böyük nailiyyətlər əldə edib. Ən maraqlısı isə, bu qədər məsuliyyətli işi idarə edən şəxs incə və eyni zamanda güclü bir xanım – Günel Səfərəliyevadır. O, həmçinin İT sahəsində çalışan qadınlara dəstək verən “Femmes Digitales” ictimai birliyinin təsisçilərindən biridir.

Günel xanım, karyeranıza hansı sahədə başlamısınız və necə oldu ki, MONT şirkəti ilə əməkdaşlığa başladınız?

Mən, Azərbaycan Texniki Universitetinin avtomatika və hesablama texnikası kafedrasının məzunuyam. İT sektorunda artıq 19 ildir ki, çalışıram və 19 yaşımdan ilk iş yerim bir bankın IT şöbəsi olub. Daha sonra müxtəlif sahələrdə özümü sınamışam. Ölkəmizin ilk internet provayder şirkətlərindən birində web tərtibatla məşğul olmuşam. O vaxtlar web sayt tərtibatı ilə çox az adam məşqul olurdu. ANS şirkətində çalışdığım dövrdə, neft, maliyyə və ümumi xəbərlərlə bağlı informasiya bülletenlərinin vaxtında saytda onlayn formatda yayımlanmasına cavabdeh idim. Daha sonra web dizayn, məlumat bazalarının tərtibatı ilə məşğul olmuşam, menecer vəzifələrində işləmişəm, pedaqoji və humanitar sahələrdə fəaliyyət göstərmişəm. Son 15 il isə MONT şirkətində işləyirəm.
MONT ilə əməkdaşlığa başladığım zaman mənim üçün də maraqlı idi ki, lisenziyalı proqram təminatının Azərbaycanda satışı necə həyata keçiriləcək. Bu çətin bir iş idi, çünki o vaxt ölkədə pirat proqramlarının istifadə səviyyəsi 98% təşkil edirdi. Vendorlarımızın dediyi kimi, bu bir tərəfdən böyük imkanların mövcudluğunu göstərirdi, digər tərəfdən isə, insanları pirat saytlardan pulsuz əldə etdikləri proqram təminatlarını pulla almağa təşviq etmək çox çətin idi. Onları pirat proqram təminatının təhlükələrinə inandırmaq uzun zaman aldı. Bu məqsədlə, vendorlarımızın, xüsusilə də Microsoft, Symantec, Kaspersky, Adobe, ESET, VMWARE və digər şirkətlərin mütəxəssislərinin iştirakı ilə çoxsaylı görüşlər, seminarlar və vebinarlar təşkil edilirdi.

Lisenziyalı proqram təminatının tətbiqi və yayılması kimi spesifik bir sahədə ixtisaslaşan şirkəti 2000-ci illərin əvvəlində idarə etmək nə dərəcədə çətin idi?

Dediyim kimi, bu, çox çətin idi və təkcə bizim ölkədə deyil, bütün postsovet məkanında belə idi. İnsanlar pirat proqram təminatından istifadə etməyə vərdiş etmişdilər və bunu qeyri-qanuni bir əməl kimi qəbul etmirdilər. Pirat proqram təminatları disklərdə açıq şəkildə satılırdı. Müəllif hüquqlarının qorunması ilə bağlı mövcud qanunvericilik bu sahədən yan keçirdi, çünki bu məsələ qanunvericilikdə yenilik idi və cəza tədbirləri kimi mexanizmlər tətbiq edilmirdi. Eyni vəziyyət musiqi və film disklərinin satışı sahəsində də müşahidə olunurdu.
Lakin illər keçdikcə vendorlar, dövlət qurumları və Business Software Alliance (BSA) tərəfindən iş adamları üçün seminarlar təşkil edilməyə başlandı və müəllif hüquqlarının qorunması ilə bağlı məlumatlar təqdim olundu. Bundan sonra iş adamlarına pirat proqram təminatının istifadəsinin riskləri barədə xəbərdarlıqlar edilirdi. Həmçinin, BSA tərəfindən hər hansı bir şirkətin lisenziyasız proqram təminatından istifadə etdiyi aşkar edilərsə, müvafiq tədbirlərin görüləcəyi haqda məlumat verilirdi. Bu istiqamətdə çox böyük işlər görüldü və nəticədə həm korporativ sektorda, həm də sadə kompüter istifadəçiləri arasında lisenziyalı proqram təminatından istifadə mədəniyyəti yarandı. İnsanlar bunun təhlükəsizlik baxımından nə qədər vacib olduğunu anlamağa başladılar.

Fəaliyyətə yeni başladığınız zaman sizə qarşı gender ədalətsizliyi ilə rastlaşdığınız hallar olubmu?

Özümə qarşı hər hansı bir gender ədalətsizliyini hiss etməmişəm. Yalnız onu deyə bilərəm ki, karyeramı qurmağa başladığım zamanlarda IT sahəsində çalışan qadınların sayı çox az idi və ixtisaslaşmış tədbirlərdə iştirak edən qadınlar demək olar ki, yox idi. Şəxsən mən, bu sahənin Azərbaycanda yaranmasından bəri, cəmi 2-3 qadın tanıyıram. Görüşlərdə özümü “developer” kimi təqdim edəndə mənə təəccüblə baxırdılar. Eyni münasibəti təlimlər keçirəndə də müşahidə edirdim. Təlimin ilk 15-20 dəqiqəsində qərəzli baxışlarla qarşılaşırdım, amma sonra stereotiplər sındırılırdı və məni artıq bu sahənin mütəxəssisi kimi qəbul etməyə başladılar. Bu cür təpkilərin işimə əngəl olduğunu xatırlamıram. Elə insanlar var idi ki, mənə hörmətlə yanaşır və dəstəkləyirdilər. Lakin elə insanlar da var idi ki, qadının IT sahəsində şirkət idarə edəcəyini qəbul edə bilmirdilər.

Ötən illər ərzində korporativ sektorun lisenziyalı proqram təminatının istifadəsinə marağı artıbmı?

Rəsmi statistikaya nəzər salsaq, şirkətimiz fəaliyyətə başlayanda pirat proqram təminatının bazar payı 98% təşkil edirdi. İndiki durumda vəziyyət daha yaxşıdır – pirat proqram təminatının istifadəsi, yanlış etmirəmsə, artıq 75-80% arasında azalıb.

MONT şirkəti son illər əməkdaşlıq etdiyi vendorların siyahısını genişləndirmişdir. Yerli bazara təchiz edilən məhsul istehsalçılarını seçərkən hansı meyarlara əsaslanırsınız?

IT şirkətləri siyahısına nəzər salsaq, son 15 il ərzində bu sahədə əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir. Xüsusilə, pandemiyadan sonrakı dövrdə və hərbi qarşıdurmaların təsiri altında bu dəyişikliklər daha da sürətlənmişdir. Biz çox sayda Türkiyədən olan vendorlarla əməkdaşlığa başlamışıq. Rusiya və Ukraynada bir sıra vendorların MDB üzrə ofisləri bağlandıqdan sonra, onların satışları artıq Avropa və ABŞ-dan idarə olunur, iş prinsipləri və korporasiyalar dəyişib. Bu hadisələrin fonunda MONT-un təklif portfeli də dəyişmiş və genişləmişdir. Əməkdaşlıq etdiyimiz şirkətlər də inkişaf etməkdədir. Məsələn, VMware vendorunu Broadcom şirkəti almışdır və artıq satış siyasətində, lisenziyalaşma istiqamətində dəyişikliklər baş vermişdir. Bundan əlavə, bizim şirkətimiz kibertəhlükəsizlik portfelini genişləndirmişdir. Hazırda PAM üzrə FUDO vendoru, API Security üzrə Wallarm, SAST və DAST üzrə DerSecure, NAC üzrə S3Msecurity və digər müasir həlləri təklif edirik. Bu yeniliklər, müştərilərimizin təhlükəsizlik tələblərini daha effektiv şəkildə qarşılamağa şərait yaradır. İnformasiya Texnologiyaları sahəsində hazırki yeni trendlərdən biri Məlumatların İdarəolunmasıdır (Data Governance). Buna uyğun olaraq portfelimizdə müvafiq layihə həlləri artır. Keçmişdə MONT daha çox sadə proqramların tətbiqi ilə məşğul idi, hazırda isə kibertəhlükəsizlik, maliyyə və HR, dizayn həlləri, biznes prosedurların menecmenti, avtomatlaşdırma, məlumatların analitikası və vizuallaşdırılması, backup və object storage həllərinin tətbiqini artırmışdır.
VAD (Value Added Distributor) statusu şirkətimizə 8-10 il öncə verilib, o vaxtlar distribütorlardan yalnız logistika və tərəfdaşlar üçün maarifləndirici tədbirlərin təşkil edilməsi tələb olunurdu. Hazırda isə distribütorlar pilot layihələrin həyata keçirilməsinə, texniki konsultasiyalara və tərəfdaşların problemlərinin həlli məqsədilə kompleks həllərin təşviqinə cavabdehdirlər. Bu, yeni həllərin sayının artması ilə bağlıdır. Biznes sektorunun nümayəndələri bütün IT trendləri izləməyə vaxt ayıra bilmir. İnteqratorlar öz əməkdaşlarının yeni təqdim edilən həllərin tətbiqini öyrətməyə vaxt çatdıra bilmirlər. Biznes sektoru yeni həllər tətbiq etdikdə, layihə çərçivəsində görülən işlərin bir hissəsini tərəfdaşlar öz üzərinə götürür, qalan hissəsini isə distribütor həyata keçirir.

Müasir süni intellekt texnologiyalarının inkişafı və tətbiqi korporativ şəbəkələrin təhlükəsizliyi məsələlərini ön plana çəkir. MONT şirkəti bu trendlər üzrə hansı yeni həllər təqdim edir?

Son zamanlar dələduzluq hadisələrinin sayı və mürəkkəbliyi daha da artıb. Müxtəlif sxem və ssenarilər əsasında törədilən cinayətlər həm biznes sektoruna, həm də adi insanlara mənfi təsir göstərir. Biz geniş çeşiddə təhlükəsizlik sistemləri və antivirus proqramları təklif edirik. Bu həllərin tətbiq edilməsinə baxmayaraq, problem çox vaxt hər hansı bir şirkətdə təhlükəsizlik sisteminin lazımi səviyyədə qurulmamasında deyil. Yeni həllərlə yanaşı, şirkətlər işçilərinə bu həllərlə düzgün işləməyi öyrətməli və onların maarifləndirilməsinə diqqət yetirməlidirlər. Ən son texnoloji həlləri tətbiq etsəniz belə, parolu kağızda yazıb masada unudursunuzsa, burada heç bir təhlükəsizlik sistemi sizə kömək edə bilməz. Məhz buna görə ikili autentifikasiya tələb olunur. İri şirkətlər təhlükəsizlik siyasətini tətbiq edərək, parolların yaradılması, yenilənməsi və müxtəlif platformalarda təkrarlanmasının qarşısının alınmasına xüsusi önəm verirlər.
İşçilərə yeni biliklər qazandırmağa kömək edən bir çox platformalar mövcuddur. MONT, eləcə də Kaspersky-nin ASAP həlli bu sahədə dəstək verir. Məsələn, şirkətin maliyyə şöbəsinin email ünvanına daim işlədiyi bir şirkətin adından saxta bir faktura göndərilir, ancaq ilk baxışdan nəzərə çarpmayan kiçik bir dəyişikliklə. Şirkət bu sənədi qəbul edib ödənişi yerinə yetirir və sonradan məlum olur ki, faktura dələduzlar tərəfindən göndərilib və bank rekvizitləri dəyişdirilib. Burada artıq insan faktoru ön plana çıxır.
Digər geniş yayılmış dələduzluq ssenarisi Microsoft və ya Google kimi şirkətlərin adından elektron məktub alınmasıdır. Məktubda linkə daxil olmağınız xahiş edilir, bunu etdikdə kompüterinizə və ya smartfonunuza virus yüklənir. Bu virus bütün şirkətin şəbəkəsinə yayılaraq məlumatları dələduzlar tərəfindən şifrələyir və onların geri qaytarılması üçün pul tələb edilir. Bu kimi halların qarşısını almaq üçün bir çox şirkətlər müntəzəm olaraq treninqlər keçirir. Bu tədbirlər olmadan təhlükəsizliyi tam şəkildə təmin etmək mümkün deyil.
Dövlət qurumlarına gəldikdə isə, ölkəmizdə Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Agentliyi (AKTA) kimi bir qurum mövcuddur və ölkədə fəaliyyət göstərən bütün kibertəhlükəsizlik təşkilatları bu agentliyə üzvdür. AKTA son zamanlarda ölkəmizdə kibertəhlükəsizlik sahəsində qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi və müasir texnologiyaların yaratdığı təhlükələrə dair kadrların biliklərinin mütəmadi yenilənməsi məsələsini gündəmə gətirib.

Dövlət və özəl qurumlara MONT-un təqdim etdiyi yeni həllərin seçimində nə kimi tövsiyələriniz var?

Hazırda vendorların təqdim etdikləri məhsullarda süni intellektə əsaslanan çoxsaylı həllər mövcuddur. Bu həlləri seçərkən şirkətin ehtiyaclarına uyğun variantı müəyyən etmək və süni intellektin geniş imkanlarından səmərəli istifadə etməyi öyrənmək vacibdir. Məsələn, təhlükəsizlik sahəsində süni intellektin tətbiqi kiberhücumların qarşısını əvvəlcədən alaraq daha sürətli və dəqiq reaksiya verməyə kömək edir.

Şəxsi biznesini yaratmağa başlayan qadınlara nələrə diqqət yetirməyi tövsiyə edirsiniz?

Bu gün artıq bizneslə məşğul olan qadınları dəstəkləyən bir çox təşkilat fəaliyyət göstərir. Bu təşkilatlar idarəetmə, maliyyə, vergi, liderlik və kredit imkanları üzrə məsləhətlər təqdim edirlər. 15 il əvvəl belə dəstək mövcud deyildi. Dələduzluq hallarının artdığını nəzərə alaraq, hər bir sahibkar qadına aşağıdakı məqamlara diqqət yetirməyi tövsiyə edirəm:

• Əməkdaşlıq etmək istədiyiniz şirkətləri və şəxsləri yaxşıca araşdırın.
• Sənədləri imzalamadan əvvəl diqqətlə oxuyun, heç vaxt oxumadan imza atmayın.
• Öz maliyyə “yastığınızı” yaradın, çünki əsas problemlərdən biri debitor borclardır.
• Lisenziyalı proqram təminatından istifadə edin. Büdcəniz imkan vermədiyi üçün bunu etmirsinizsə, pirat proqramlar gələcəkdə sizə ciddi maliyyə problemləri yarada bilər.
• Səbrli olun və daim biliklərinizi təkmilləşdirin.

Günel xanım, müsahibə üçün təşəkkür edirəm. Növbəti 15 ildə biznesinizin daha da inkişaf etməsini arzulayıram!

Aynur Vəliyeva