Utancaqlıq həyat boyu müxtəlif situasiyalarda özqüvəni itirməklə özünü bürüzə verir. Bir çox insan əhəmiyyətli bir performans və ya ilk görüş öncəsi həyəcan hissi keçirir. Utancaqlıqla mübarizə aparmaq lazımdırmı?

Psixoloqlar hesab edirlər ki, bu xüsusiyyətin sizin həyat keyfiyyətinizə necə təsir etdiyindən asılı olaraq müəyyən etmək olar mübarizə etmək lazımdı ya yox.

Utancaqlıq nəzəriyyəsi Raymond Cattellə aiddir. Onun təfsirində bu xarakter xüsusiyyət həssas sinir sisteminin nəticəsidir və irsi ola bilər. Anadangəlmə utancaqlıq xarakter xüsusiyyəti olacaq və heç bir təcrübə onu dəyişdirə bilməz.

“Lakin müasir araşdırmalar baxımından utancaqlıq şərti amildir. Təbii ki, utancaq valideynlər ailəsində utancaq uşağın böyüməsi ehtimalı daha yüksəkdir. Lakin bu mütləq deyil”, – deyə psixoloqlar əmin edirlər.

Eyni zamanda, bixevioristlər (davranışçılar) utancaqlığın yaranmasının keçmişdə mənfi ünsiyyət təcrübəsinin, səhv etmək qorxusunun olması, ünsiyyət bacarıqlarının olmaması və özqüvən səviyyəsinin aşağı olması ilə əlaqəli olduğunu iddia edirlər.

Elə olur ki, utancaqlıq məktəbdə və ya işdə normal ünsiyyət qurmağa mane olmağa başlayır və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Belə hallarda psixoloqlar utancaqlıqla mübarizə aparmağı tövsiyə edirlər.

Hər şeydən öncə utancaq olduğunuzu özünüzə etiraf etməlisiniz. Ünsiyyət qurmaq sizin üçün həqiqətən çətindir, baxmayaraq ki, həqiqətən istəyirsiniz.

İstənilən işdə uğur qazanmaq üçün güclü motivasiya vacibdir – bu, sizə nə üçün lazımdır? Məqsəd müəyyənləşdirin, daha yaxşısı isə onu qeyd edin. Təsəvvür edin ki, sizin qarşınızda hansı perspektivlər açılacaq, məqsədinizə çatdığınız zaman həyatınız necə yaxşılaşacaq və hərəkətə keçin.

Bu hissi xüsusilə kəskin şəkildə yaşadığınız vəziyyətlərin siyahısını tərtib edin. Sizi tam olaraq nəyin utandırdığını dərindən düşünün və dərk edin. Səbəbləri artan ardıcıllıqla düzün və ən sadəsi ilə işləməyə başlayın, tədricən sizi ən çox narahat edən hallara doğru irəliləyin.

Özünüzə: “Mən qorxaqam, insanlarla ünsiyyət qurmaq mənim üçün çətindir” kimi, mənfi təriflər verməyi dayandırın. “Sağlam özqüvən yaradın və bunun üçün təvazökarlıqsız güclü tərəflərinizin siyahısını tərtib etmək faydalıdır. Beləliklə, məsələn, siz özünüzü parlaq hekayəçi hesab etmirsiniz, amma əla dinləyicisiniz!”

Şübhəsiz ki, sizin üçün çətin olan vəziyyətlərdə necə davranacağını bildiyi üçün heyran olduğunuz bir insan var. Məsələn, sizin auditoriya qarşısında əla danışan bir dostunuz var. Özünüzü onun yerində təsəvvür edin. Onun necə davranacağını ətraflı düşünün və tərzini, səs tembrini, duruşunu təkrarlamağa çalışın. Evdə güzgü qarşısında məşq edin və görəcəksiniz ki, özünüzü daha inamlı hiss edirsiniz.

Hər görüşə hərtərəfli hazır olun. Gedəcəyiniz yerdə qəbul edilmiş dress kod (geyim tərzi) və davranış qaydaları haqqında əvvəlcədən məlumat toplayın və uyğun şəkildə özünüzə tətbiq edin. Belə olduğu halda həmin yerdə özünüz daha rahat və özgüvənli hiss edəcəksiniz.

Utancaqlığın problem olaraq həyat keyfiyyətinə necə təsir etdiyi tam olaraq “Kral danışır” (The King’s Speech) filmində təsvir edilib. Bu və digər oxşar filmlərə baxın.

Psixoloqlar xatırladırlar ki, utancaq olmaq normal bir insan reaksiyasıdır. Özünüzə qarşı o gədərdə təngidçi olmayın, səhvlərinizə yumorla yanaşın ki, ətrafınızdakılarında fikrini yayındıra biləsiniz.